Hjem

Aktuelt

Nyheter

Vil finne ut kvifor «julestormane» blir så sterke

Kvifor kjem stormar som Dagmar, Nina eller Nyttårsorkanen når dei gjer? Kva gjer at dei blir dei så kraftige, og kva skjer når dei treffer norskekysten? UiB-forskarar vil finne svara.

Ødeleggelser etter stormen Dagmar

Ødeleggelser etter stormen Dagmar
DAGMAR: Skyssbåten til Hjertøya "Hjertøy" gjekk ned under stormen Dagmar, medan den låg til kai i Molde sentrum.

Natt til 26.desember 2011 råka ekstremvêret Dagmar, Norge. Kraftig vind, høg vasstand og bølgjer førte til store skadar på bustadar og infrastruktur, fleire område stod utan straum og telefondekning, og tusenvis av tre blei felte.

Dagmar vert rekna som ein av dei sterkaste stormane dei siste 30 åra, og er ein av dei som no blir undersøkt og analysert nærmare i eit nytt forskingsprosjekt ved UiB og Bjerknessenteret.

Kvifor blir stormane så sterke?

- Stormar er blant dei mest vanlege vêrfenomena i våre område, og dei påverkar liva våre i både positiv og negativ forstand. Me treng dei for å danne og frakte nedbør, men viss dei blir for kraftige, kan dei vere skadelege, seier professor ved UiB og Bjerknessenteret, Thomas Spengler.

Han leier det NFR-støtta prosjektet Unifying Perspective on Atmospher-Ocean Interactions on Cyclone Development (UNPACC), som tek for seg fleire alvorlege stormar som Dagmar, Nina og Nyttårsorkanen, men også vinterstormar i Atlanteren generelt.

- Fokuset i prosjektet er eit av dei mest utfordrande problema innan vêr- og klimadynamikk og varsling. Målet er å forstå rolla samspelet mellom luft og hav speler under utviklinga av ein storm, seier Spengler.

Forskarane undersøker mellom anna korleis stormane blir påverka av temperaturendringar i sjøoverflata og korleis energien frå prosessane der regn og skyer blir danna speler inn: Fører dette til sterkare og meir ekstreme stormar?

- Treng meir kunnskap

- Det er alt brei einigheit om at energien frå når skyer og regn blir danna, speler ei avgjerande rolle i å forsterke utviklinga av ein storm. Men me er framleis usikre på rolla samspelet mellom luft og sjø speler. Det ser ut til at denne interaksjonen kan gi ei intensivering av stormen, men enn så lenge har me inga teoretisk forståing av korleis dette fungerer. Og, sjølv om det er einigheit om påverkinga frå regn og skyer, finst det delte syn på betydninga av visse prosessar, seier Spengler.

- Kvifor er det viktig å vite meir om kva som påverkar desse stormane?

- Det er fleire grunnar til det. Me har framleis problem med å lage prognosar for nokre av dei mest ekstreme stormane, og det er enno ikkje heilt klart kva som skapar desse vanskane. Å lære meir om kva som påverkar dei, kan hjelpe til med å identifisere slike vanskar.

- Å få betre innsikt i prosessane me forskar på, vil også  hjelpe til med å forbetre klimamodellane. I tillegg vil ei djupare forståing av korleis desse stormane verkar, hjelpe oss til å identifisere andre trekk for vidare forsking på stormar og deira utvikling, seier Spengler.

Kvifor kjem stormane?

I tillegg til å undersøke kva som gjer desse stormane så sterke, jobbar forskarane med å forstå meir av kvifor stormar som Dagmar eller Nina kjem når dei gjer.

- Ein kan ikkje fullt ut forklare kvifor me får desse stormane rundt juletider, men me har nokre idear som me følgjer opp, seier Spengler.

Per i dag vil ein argumentere for at ein sterkare jetstraum og større temperaturforskjellar mellom polare og tropiske område om vinteren, kan gi sterkare stormar, saman med transport av fuktigheit frå tropiske område, som gir meir energi til desse systema.

Ytterlegare fuktigheit og varme kjem frå havet, der det relativt varmare havet om vinteren fører til ei sterkare energiutveksling mellom atmosfæren og havet. Denne «ekstra-energien» meiner ein kan føre til sterkare stormar om vinteren, forklarar Spengler.

- Men så langt har det ikkje vorte gjort noko systematisk studie på dette for Norge. Dette jobbar me med no, og forhåpentlegvis vil me få dei fyrste resultata innan sommaren 2018.

Når stormen møter norskekysten

Når sterke stormar kjem inn over norskekysten, kan det føre til vanskelege vêrforhold og store øydeleggingar. Men kva skjer med sjølve stormen når den treffer kysten? Dette opptek forskar ved UiB og Bjerknessenteret, Clemens Spensberger.

- Eg er nysjerrig, eg vil forstå kvifor vêret fungerer og oppfører seg som det gjer. Det fascinerer meg at me kan oppleve denne fysikken kvar dag, og i alle fall i Norge der vêret i spesielt stor grad påverkar folk sine liv, seier Spensberger.

I prosjektet «Front interactions with orography» (FRIO) undersøker han Nyttårsorkanen i 1992 i detalj, for å sjå kva som skjedde då orkanen møtte land: Korleis blei frontane påverka av norskekysten, og korleis påverka det den vidare utviklinga av stormen?

-  Her analyserer me kva som skjedde då dei varme og kalde frontane i denne stormen møtte land: Korleis påverka dette baksida av stormen? Det er typisk denne delen av stormen som er assosiert med dei mest skadelege vindane, seier Spensberger.

- Resultata våre tyder på at då dei kalde og varme frontane til denne stormen møtte land, endra dette luftstraumen rundt storm-senteret drastisk, og gjorde med det vindane på baksida av stormen endå sterkare.

Veit for lite om korleis vêrvarslingsmodellane verkar

Modellane som i dag blir brukt til å varsle vêret, kan simulere kva som skjer når ein front møter fjell, til ei forbløffande nøyaktig grad, seier Spensberger.

- Men problemet er at me verken verkeleg forstår resultata modellane syner, eller vêret. Me kan endå ikkje seie at ein front med eigenskapane X, Y og Z kjem inn mot kysten, og forvente nøyaktig korleis den vil oppføre seg. Me kan berre sjå kva modellen syner oss, og nokre gonger bli svært overraska.

- Er det ikkje litt rart at det finst vêrvarslingsmodellar ein veit verkar, men som ein ikkje kan forstå fullt ut?

- Desse utrekningane er verkeleg komplekse, og me kan berre løyse dei ved hjelp av datamaskiner. Me veit utrekningane stemmer, men for mange fenomen veit me ikkje heilt klart kvifor resultata blir som dei blir. Viss me kan forstå dette betre, vil det etter kvart bidra til at meteorologar kan formulere betre prognosar, og også kunne vurdere når modellane tek feil, seier Spensberger.

Han reknar prosjektet som grunnforsking, og har ikkje mål om at det skal føre til ei umiddelbar påverknad på for eksempel vêrprognosar. Men på ein indirekte måte, kan resultata likevel føre til betre vêrmeldingar, seier han.

- Ikkje så mykje når det gjeld symbola og tala på yr, men for prognosane som meteorologar utarbeider. Å forstå kva som skjer når frontane møter kysten, vil kunne hjelpe meteorologane til å formulere meir presise vêrvarsel.

Kjem stormane oftare enn før?

Saman med den auka merksemda på globale klimaendringar, spør også mange no om korleis vêret vil endre seg i åra som kjem. Vil ekstreme stormar komme oftare enn dei gjorde for 50-70 år sidan?

Dette blir framleis debattert, seier Spensberger.

- Det finst indikasjonar på at oppvarminga av luft og vatn fører til færre, men meir intense stormar. Men dommen har ikkje falle, og det ser ikkje ut til å vere ein stor effekt.

Også forskarkollega Thomas Spengler, meiner dette er vanskeleg å gi eit sikkert svar på.

- Det finst ting som tyder på at dei kan komme hyppigare i framtida, men det er framleis for tidleg å seie noko om tendensar til dette dei siste tiåra. Det har heilt klart blitt meir nedbør over den vestlege delen av Norge, men det er ikkje nødvendigvis assosiert med hyppigare ekstreme stormar, og kan også skuldast fleire stormar generelt, eller meir regn i samband med enkelt-stormar.