Universitetet i Bergen sine hovedsatsings- områder er
marin forskning og utviklings-
forskning

Redaksjon

Forsking med frynsete rykte

Kva er årsakene til låg interesse for forsking? Er det Arbeiderpartiet si skuld, er det moderniteten eller er det skuleverket? Eller er det kanskje universiteta sjølv som skremmer bort dei unge?

Norske elevar er mindre interesserte i naturfag enn andre, særleg gjeld dette norske jenter. Noreg har minst naturfag på skulen og norske politikarar satsar minst for å betra rekrutteringa. Årsakene til dette er mange og til dels kompliserte. Den omfattande internasjonale undersøkinga SAS - Science and Scientists, gjev kanskje nokre svar på kvifor universiteta slit med rekruttering til forsking.

Nær 10 000 elever på 13 år frå 21 land er intervjua. Her kjem det fram at norske born er mindre interesserte i naturfag enn born i andre land det er naturleg å samanlikna seg med. Til dømes fins det knapt jenter i Noreg som vil driva med fysikk. Kun 0,6 prosent svarar at dei kan tenka seg dette faget, medan seks prosent av gutane er interesserte i fysikk. Born i u-land er derimot svært interesserte i å få læra om det meste, og jenter er gjerne meir interesserte enn gutar, men har ofte mindre høve til å få utdanning.

Verst i Noreg

Om det er gale hjå dei andre, er det altså verst i Noreg. Ikkje berre er vi minst interessert i å læra om naturfag, vi har også (ifølge OECD-rapporten Education at Glance 1999) færrast naturfagtimar i grunnskulen, og jentene i likestillingslandet Noreg har altså langt på veg fordufta frå lesesalane på naturfaga.

Medvitet rundt problemet er aukande. Ord som krise, katastrofalt, problem er hyppig brukt. Professor i naturfagdidaktikk ved Universitetet i Oslo og professor II i fysikk ved UiB, Svein Sjøberg som har leia SAS-undersøkinga har engasjert seg sterkt for å betra rekrutteringa til realfag. Han peikar på fleire faktorar som er medverkande til den låge interessa. Verstingen, hevdar professoren, er lærarutdanninga.

– Då meiner eg systemet, ikke dei som jobbar der. Det er rett og slett utruleg at ein i norsk 10-årig skule kan undervisa i fag som ein systematisk har unngått i heile skulegongen sin. Pengar og økonomi spelar også ei viktig rolle, trur Sjøberg.

– Vi er nok bortskjemde med oljepengar, og det er hard kamp om merksemda til dei unge. Dei vil gjerne ha kjappe, lette og fancy karrierer. Då blir dei tunge realfaga ein omveg, seier Sjøberg som trass i dei bleike utsiktene ønskjer å nyansera biletet av Noreg som ei ´sinke` i naturfagsamanheng.

– Kunnskapstestar viser at vi er svake i grunnskulen, men bra i videregåande skule. Den generelle interessa for naturfag er til stades hjå folk, men i avisredaksjonane finst det nesten ingen kompetanse innan realfag – og heller ikkje noko stoff.

Den galne egoisten

Eit tankevekkjande funn i Sjøberg si undersøking er forskaren sitt omdøme hjå dei unge. Mange born frå dei rike vestlege landa tenkjer seg forskarar som egoistiske og litt galne. Mange meiner at dei finn opp atombomber, lagar forureining og gjer smertefulle forsøk med dyr. Berre eit fåtal skriv at dei er hjelpsame, snille og bidreg til samfunnet. Born i fattige land, på si side oppfattar forskarar som ein slags ideal og heltar.

Medan problemet er størst i Noreg, er det også her minst blir gjort for å bøta på den negative tendensen. I Sverige og Finland, der interessa for naturfag er større, har dei i fleire år halde på med program for å auka interessa. I Noreg er det no sett ned eit utval, det såkalla Renateprosjektet, der to personar på NTNU skal leggja ein plan for å betra rekrutteringa.

– KUF er endå ikkje skikkeleg på banen, seier Sjøberg som kallar Renate-satsinga ein vits. Han meiner dei to tilsette ser ut til å ha som hovudmål å samla inn pengar frå sponsorar og at dette viser tydeleg kva haldning norske myndigheiter har til problemet.

Anti-intellektualismen

Kan ei mogleg forklaring på norske haldningar til utdanning skuldast dei som har styrt landet?

– Det har vore ein solid tradisjon i arbeidarrørsla mot intellektualisme. Høg utdanning vart assosiert med eliten, eksempelvis assosierte Einar Gerhardsen og Martin Tranmæl akademikarar med embetsmannsstaten. Men biletet er ikkje eintydig. Nokre av dei mest markante Ap-politikarane har vore akademikarar. Likevel lever aspektet med at elitisme skal dempast ned, vidare i arbeidarrørsla, seier den kjende sosialantropologen Arne Martin Klausen som mellom anna har forfatta boka Den norske væremåten.

Han meiner den norske likskapstanken har prega haldninga til høgare utdanning. Askeladden-rolla derimot, er norsk og akseptert.

– Den som har klart seg godt fordi han tilfeldigvis har vore heldig, er den norske helten. Lotto-millionæren kan vi lika, eller ein Røkke som går motstrøms, det likar nordmenn.

Men han trur den viktigste årsaka til at mange unge vender ryggen til universitetssystemet, er at moderniseringssprosessar gjer at det tradisjonelle universitetet og forskinga ikkje verkar like attraktivt.

– No er marknaden styringsprinsipp, og individet vert dyrka. Folk med moderne livshaldningar søkjer andre vegar. Dei vil ha status, karriere og pengar; The American Way of Life er framleis den sterkaste, men vi ser i aukande grad at moderniteten er fullt mogleg å kopla til ulike ideologiar. Men hippie-elementet er også sterkt til stades og ein ser mange som vel annleis, strekar Klausen under.

– Anti-intellektualismen til Arbeidarpartiet skil seg vesentleg frå dei som vel bort ein akademisk veg i dag. Dei gjer det ikkje fordi dei dyrkar likskapen. Noreg som nasjon er på veg frå tradisjonalisme til det moderne, utan at dette kan setjast direkte i samband med at det er liten søknad til universiteta. Det som blir verdsett er det som kan målast, og sjølv om moderniteten er prega av mindre anti-intellektualisme spørs det om ikkje universitetssystemet i si gamle form er truga. Sentralt i moderniteten er å overskrida grenser. Moderniteten sine førande prinsipp er hurtigare, fortare, sterkare, dette er ikkje alltid forenlig med måten eit universitet blir dreve, påpeikar Klausen.

Forsking i grunnskulen

– Skulen har generelt ikkje ressursar eller tid til å stimulera interessa for forsking, sjølv om det fins eldsjeler blant lærarane som brukar mykje tid, og også fritid, på å gje kunnskap til elevane seier Anders Grønli. Han er tidlegere leiar av Forbundet unge forskarar og ansvarleg for EU-konkurransen for unge forskarar i Bergen 15.-22. september.

Han hevdar dei mest læreviljuge elevane ikkje blir tatt godt nok vare på. Sjølv var han ein slik kunnskapssugen elev som ikkje fann nok stimulans på skulen og difor gjekk på førelesingar på Blindern som 16-åring.

Han fortel at mykje av det dei får inn til konkurransen for unge forskarar held høg kvalitet. Deltakarane som når høgast, er primært elevar frå dei internasjonale linjene eller private skular. Dette trur han skuldast meir trening i prosjektarbeid der. Grønlie meiner mykje kan gjerast for å stimulera ungdom si interesse, men at vi manglar ein kultur for naturfag.

– I Sverige har dei ein helt annen kultur for desse faga. Der vel 31 prosent av universitetsstudentar realfag, i Noreg er det til samanlikning 18 prosent, påpeikar Anders Grønli.

– Universitetet er ei vare

Dei norske universiteta har dei siste åra hatt ein markert nedgang i søkjartala. Tala for i år viser at den negative trenden kan vera i ferd med å snu. Universitetet i Bergen har det siste året satsa ekstra på å møta elevar i vidaregåande skule for å få fleire søkjarar. Det er også sett i gang tiltak for å gjera undervisininga betre og meir moderne.

– Vi har eit problem, men eg er motstandar av å overtyda folk om at dei skal byrja på universitetet. Folk skal ikkje overtydast, dei skal ha lyst, seier prorektor for utdanning ved Universitetet i Bergen, Leiv K. Sydnes.

– Poenget er ikkje å ha flest mogleg studentar, men at dei vi har er gode og motiverte. Det vi må gjera er å visa verdien av å driva forsking. Samfunnet treng forskarar, og fleire forskarar kan ein berre få ved å satsa over heile utdanningslinja. Det tyder at universitetet må engasjera seg mot skulen. Vi må vera på lag med læraren, seier Sydnes som meiner universitetet er blitt ei vare, som andre varer i samfunnet.

– Når ein aktivitet blir alminneleggjort, blir institusjonen alminneleggjort. Det å vera fagperson har ikkje den statusen som det hadde. Då blir det endå viktigare enn før å fokusera på det som er unikt ved universitetet, seier Sydnes.

– Eg saknar at ein ser betydninga av å ha norske fagfolk på høgt nivå. Politikarane er i mange tilfelle ikkje klar over kva som krevst av ressursar for å ha utdanning på høgt nivå, seier prorektoren som framheld at det norske samfunnet somme tider framstår som ei vulgarisert utgåve av USA.

– Ein mann som Røkke blir feira i beste American Dream tradisjon, men skilnaden mellom Noreg og USA er at i USA veit dei også å verdsetja utdanning og klarar såleis å leva med ein annan dualisme enn det vi gjer.