Universitetet i Bergen sine hovedsatsings- områder er
marin forskning og utviklings-
forskning

Redaksjon

Utbygging av våtmarkene gjev giftig vatn

Ukontrollert utbygging i Kampala i Uganda gjev fleire sjukdomar overført i vatn. Einaste ledige tomteland finst nemleg på våtmarkene om tidlegare har fungert som naturleg reinsefilter for det svært forureina vatnet i byen.

– Forureining av drikkevatn i Kampala er eit klassisk døme på korleis det går når dei ulike delane i eit system ikkje tek omsyn til kvarandre. Dette seier Petter Larsson, professor i zoologi ved Universitetet i Bergen. Han har i fleire år halde på med eit prosjekt om vatn i natur og samfunn i den afrikanske millionbyen.

Myrene i Kampala, som har fungert som eit slags reinseanlegg for byen, vert i stadig større grad bygd ut. Foto: Petter Larsson

Treng utvikling

Skal ein leita etter årsaker til dårleg drikkevatn, kan ein finna nokre i globalisering og urbanisering. Myndigheitene i Uganda vil at industri og næringsliv skal etablera seg i byen, men dei einaste tomtene er på våtmarkene som ligg mellom åsane som utgjer byen. Dette skjer samstundes med at mange frå landsbygda strøymer til storbyen for å søkja lukka der. Nyinnflyttarane buset seg også på våtmarkene. Til no har markene fungert som eit naturleg reinsefilter for forureina vatn som er på veg ned i Victoriasjøen. Berre sju prosent av kloakken frå Kampala går gjennom reinseanlegg, resten tek markene seg av.

– I stadig større grad må ein i Kampala ta i bruk tomteland som eigentleg ikkje er eigna. Byen treng investering, og dei fattige treng ein stad å bu. Uganda har eit av verdas lågaste bruttonasjonalprodukt, og med så mange fattige kan dei ikkje seia nei dersom nokon ønskjer å byggja. Men samtidig står ein i fare for å ødelegge Murchison bay i Victoriasjøen, drikkevasskjelde for byen. Det blir gale uansett, seier Petter Larsson.

Han fortel at våtmarkene har spart byen for store utgifter til kloakkreinseanlegg. Men markene forsvinn i aukande tempo, reinseffekten blir mindre og det er eit spørsmål om kor lenge ein kan ta drikkevatn direkte frå Victoriasjøen utan store investeringar i avanserte reinseanlegg.

– Mange byggjer først og spør etterpå. For det manglar ikkje på fine planar for korleis Kampala bør organiserast, det er ikkje det som er problemet. Problemet er å halda seg til planane når presset på byen er så stort, seier zoologen.

Flaum forureinar

Mange fattige barn kjem til byen og byggjer på myrene. Foto: Vincent Mugaba

Ein annan konsekvens av utbygginga ser ein i regntida. I denne delen av tropene kjem det mykje nedbør, og i regntida blir det lett flaum. Sjølv om det er laga kanalar for å føra vekk vatnet, er evna til å suga opp vatn i våtmarkene redusert slik at det fløymer over både i bustader og latriner.

Flomproblemet forplantar seg til Kampala sentrum, kor dei lågaste delane og trafikknutepunkta fort står under vatn når det regnar. For å bøta på dette byggjer ein enda fleire kanalar ned mot Murchison bay i Victoriasjøen for å få vatnet unna. Men i Murchison bay ligg vassverka som forsyner dei som har tilgong til rennande vatn. Når opphaldstida for avløpsvatnet i våtmarkene minskar, aukar forureininga i Murchison bay. Ved å løysa flaumproblemet får ein såleis problem med drikkevatnet.

Reint til dei rike

I Kampala er det oftast adressa di som avgjer kor reint vatn du får. Sjølv om innflyttarane i våtmarkene har tatt seg gratis tomteland, er det eit problem for dei å skaffa reint vatn. Men den omfattande utbygginga ved Victoriasjøen gjer at sjølv mange rike kan enda opp med skite vatn i springen. Dei rike får vatn frå Victoriasjøen. Såleis hjelper det ikkje lenger å vera rik om forureininga aukar.

Dei som bur på våtmarkene, har ikkje tilgong på rennande vatn. Dei må finna vatn i kjelder ved botn av åsane der dei med høgare levestandard bur. Vasskvaliteten blir deretter. Helsefaren er betydeleg og ingen veit kor mykje sjukdom som er overført gjennom vatnet.

– Vi må bevisstgjera både ugandarane og oss sjølve om at vi må tenkja i begge retningar når vi skal forholda oss til naturen. Korleis vi behandlar naturen, får ein direkte effekt på levekåra, seier Larsson.

Natur, samfunn og vatn

Prosjektet til Larsson er ein del av Natur, samfunn og vatn-programmet. Der har ulike faggrupper som jobbar med problemstillingar knytt til vatn funne saman. Eit av kjenneteikna ved Kampala by er nettopp det tette samspelet mellom samfunn og vatn.

– Vatn er like mykje samfunn som natur. Det prøver vi å ta konsekvensen av med dette prosjektet. Realistar, samfunnsvitarar og naturvitarar kommuniserer ikkje alltid så godt. Dei har ulike måtar å sjå ting på. Alle skal gjera sin vitskap så godt som mogleg ut frå sin ståstad. Vi som deltek i programmet, forklarar kvarandre kva vi heldt på med og får nye synsviklar på våre eigne fagfelt. Vi grupperer problema etter: by, våtmarker, bukt, innsjø, fortel Larsson. 14 forskarar og studentar er involvert i forskjellige delar av prosjektet.

Positive styresmakter

Ei gruppe zoologar frå Makerere-universitetet er knytt til Larssons prosjekt. Ei av desse er lektor i zoologi Dr. Anne Miyingo Kezimbira. Ho fortel at myndigheitene er svært positive til forsking på vasskvaliteten og levevilkåra for artane som finst i Murchison bay.

– Forureininga av Murchison bay kan få farlege langtidseffektar. Dette går direkte på drikkevatnet. Vi veit no at det er omfattande organisk forureining i sjøen. Dette må vi finna ein måte å handtera, seier Miyingo.

Livet i sjøen truga

Det stadig meir forureina vatn i Murchison bay i Victoriasjøen gjev både dårleg drikkevatn og dårlege vilkår for fisk. Når det frå byen blir sleppt ut mykje organisk materiale til sjøen, fører det til at det i indre del av Murchison Bay blir mangel på oksygen. Bakteriane et opp oksygenet, og artane som lever i bukta må kunna leva med lavt oksygeninnhald. Det avgrensar mangfaldet av artar og øydelegg for fisket. Dårleg vasskvalitet har ført til periodar med massedød av fisk i Murchison bay. Prosjektet til zoologiprofessor Petter Larsson fokuserer på dette.

– Det er samanheng mellom dei store førekomstane av blågrønalgar og forureining frå byen. Algane kan bli giftige, men ingen veit eigentleg når og kvifor, seier Larsson. Han fortel at også vasshyasintar, nye fisketypar, heving av vatnet, klimatiske endringar og mindre vind skapar forandringar i sjøen.

– Vi har funne eit veldig høgt nivå av næringssalt inst i bukta. Det er særleg mykje fosfor som gjer at planteplanktonet er nitratbegrensa. Dette gir grunnlag for oppblomstring av blågrønalgar, forklarer Larsson.

– Vi veit strengt tatt kva ugandarane skal gjera, men det er ikkje tilstrekkeleg. Det handlar mykje om pengar, men også om å vera i stand til å sjå heilskapen for å forstå korleis vassproblema skal løysast. Løyser ein eitt problem i krinsløpet, skaper ein fort problem ein annan stad. Kampala og Victoriasjøen har naturgjevne tilhøve som kan løysa vatn og avløpsproblem enklare og billegare enn mange andre stader. Diverre øydelegg ukontrollert byutvikling desse moglegheitene om ikkje noko blir gjort, seier Larsson.

Dei aller rikaste på åsane har det reinaste vatnet, medan dei som bur i slummen på myra må drikka forureina vatn. (Ill.: Petter Larsson)