Universitetet i Bergen sine hovedsatsings- områder er
marin forskning og utviklings-
forskning

Redaksjon

Risikokunnskap – ein helserisiko

– Før var vi friske så lenge vi ikkje følte oss sjuke, men i dag veit vi betre. Den generelt høge kunnskapen om sjukdomsrisiko kan i seg sjølv vere helsefarleg, seier stipendiat Stefan Hjörleifsson.

– Ved hjelp av ny teknologi ser vi forbi sløret av symptomfridom, seier Hjörleifsson, som er stipendiat ved Institutt for samfunnsmedisin ved Universitetet i Bergen.

I mars deltok han på eit seminar om normalitet og norm i medisinsk forsking, arrangert av den nasjonale forskningsetiske komité for medisin (NEM). I føredraget sitt la Hjörleifsson vekt på den moderne legevitskapens evne til å kartleggje risiko for sjukdom ved hjelp av mellom anna ultralyd, røntgen og genforsking. Men det som er meint å redusere faren for sjukdom, er i seg sjølv blitt eit helseproblem. Stadig fleire blir fortalt at dei er berarar av risikofaktorar, som til dømes at høgt kolesterolinnhald i blodet kan føre til hjarte – og karsjukdomar.

Store ressursar på friske

– Pasientane oppsøker lege på grunn av ulike risikotilstandar, dvs. at legane bruker store ressursar på behandling og oppfølging av friske. I tillegg lid pasientane av plager og symptom som legane ikkje finn ut av. Sannsynlegvis gjeld ein stor del av desse tilfella såkalla sam-problem, tilhøve som gjeld meistring i kvardagen, tap av meining, samlivsproblem, problem knytt til arbeidssituasjonen osb., seier Hjörleifsson. Livssmerte blir i mange tilfelle innlemma i medisinen, og i slike situasjonar er legane ofte dårleg rusta til å hjelpe pasienten.

– Når ei førti år gammal kvinne oppsøker lege på grunn av hjartebank, uroleg fordi ho har lese om kvinner og hjarteinfarkt, er det legen si viktigaste oppgåve å sortere informasjonen. Sannsynlegvis er ho ikkje i risikogruppa for hjarteinfarkt. Kanskje er ho midt i ei samlivskrise, som ikkje sjeldan gir slike fysiske utslag.

– Legane må ha evne til å nyansere og oppklare misforståingar, i staden for å pøse på med piller og ytterlegare informasjon, seier Hjörleifsson.

Teknokrat eller menneske-lege

Vi veit at førti prosent av kvinnene har kreftceller i brysta, og ein fjerdedel av unge, friske menneske har endringar i kneledda som kan sjåast på spesielle røntgenbilde. Er desse friske eller sjuke - og korleis skal legane forhalde seg til denne kunnskapen?

– Legen sitt dilemma er på den eine sida å halde seg fagleg oppdatert, og på den andre sida vere i stand til å ta best mogleg vare på pasienten, seier Hjörleifsson. Ifølgje han, burde vi bruke mindre krefter på å kartleggje risiko, og meir ressursser på å sjå kva risiko faktisk gjer med oss. Når legen fokuserer meir på det han kan, enn det som er til beste for pasienten, blir han ein teknokrat i staden for å vere ein menneske-lege.

Hjørleifsson tok sjølv eit tre års avbrot i medisinstudiet for å studere filosofi, og seier han er skeptisk til etablerte medisinske sanningar.

– Vi trur stadig at medisinske fakta er objektive, medan diskursen om normer og verdiar er subjektiv. Dette er positivisme av verste sort, seier han.

For sjølv om Arne Næss forkasta positivismen for sytti år sidan, står dette vitskapsidealet framleis sterkt i medisinsk forsking.

– Eit blodtrykk kan ikkje fortelje oss nokon ting før det blir relatert til ei norm, til noko som er normalt, ikkje for høgt og ikkje for lågt. Alle medisinske fakta blir relatert til verdiar som har med liv og død å gjere, noko som gjer dei til tolkingar. Vi forstår fakta i lys av kva det tyder for liv og helse. Derfor må legen også vere i stand til å sjå kva sjukdommen betyr i pasienten sitt liv, seier Hjörleifsson. For å greie dette må legen ha tilstrekkeleg moralsk visdom, livsvisdom og sosial kompetanse, meiner han.

– I mange tilfelle vil det vere lite hensiktsmessig å overøse pasienten med såkalla nøytral informasjon. Dersom ein lege nettopp har fortalt ein pasienten at han har kreft, vil det vere eit direkte overgrep å straks legge ut om behandlingsmetodar og eventuelle biverknader.

Pasienten er sin eigen medisin

Når informasjonsmengda veks og blir uhandterleg, skjer det gjerne upresise koplingar mellom fakta og verdiar: Kor bekymra skal vi til dømes vere når vi får beskjed om å gjenta kolestrolprøva? Og kva betyr ein vond hals? Er det då sannsynleg at vi er blitt smitta av kjøttetande bakteriar?

Noreg er blant dei seks fremste helsenasjonane i verda og vi går stadig meir til lege. Dei siste 15 åra er talet på besøk hos allmennpraktikarar fordobla. Hjörleifsson viser også til ein amerikansk rapport, som seier at halvparten av amerikanarane er urolege for helsa si, og at 98 prosent gjerne vil endre på noko ved kroppen sin.

– Dersom vi forstår god helse som noko som fremmer livskvalitet, stiller eg meg tvilande til at kartlegginga av risiko er helsefremjande for folk flest, seier Hjörleifsson.

Dei menneskelege kostnadene er store når stadig fleire får status som pasientar, samtidig som biverknadene ved risikobekjemping framleis er uklar.

– Folk har i dag stor tilgang på informasjon om ulike sjukdomar og behandlingsmetodar, men ofte er informasjonen utan kunnskap, tatt ut av samanhengen. Når pasientane kjem til legen, er dei redde og urolege. Då må legen først og fremst hjelpe pasienten til å sjå samanhengen i sitt eige liv, tilhøvet mellom smerte, jobb og kvardag. Når ein pasient kjem med vond nakke og vil ha gentest fordi ho har lese noko om hjernesvulst og arvestoff, er det kanskje viktigare å få henne til å sjå på forhold i sin eigen kvardag som gir stressnakke. Legen må mobilisere pasienten sine eigne ressursar til å bli frisk.

– Medisin må vere meir enn eit handverk. Medisinen må ha ein etisk verdi dersom helse skal vere eit gode for menneska, seier Hjörleifsson.

Helsedebatt utan legar

Ved ultralydundersøkingar av foster i 10-14 svangerskapsveke, kan auka tjukkleik på nakkefalden indikere at fosteret har Downs syndrom. Tjukkleiken på nakkefalden kan ikkje seie noko sikkert utan at kvinna gjennomfører ei fostervannsundersøking i tillegg. Ei slik undersøking er langt frå risikofri. Ei av 100 undersøkingar fører til abort. For kvart foster med Downs syndrom som blir påvist på denne måten, vil eit friskt foster gå tapt. Metoden har så langt vore vurdert som for usikker til å bli tatt i rutinemessig bruk. Er det då rett av legen å informere kvinna om storleiken på nakkefalden, og dermed sende henne ut på ei rystande fortolkingsreise gjennom død, misdanning og smerte? I tillegg til slike etiske dilemma, kjem spørsmål som er direkte knytta til sjølve forskinga: Er eit barn med Downs syndrom sett på som eit så stort vonde, at vi er villig til å gå så langt for å unngå at dei kjem til verda?

– Eg meiner nei. Og eg trur ikkje det stemmer med folks vanlege oppfatning heller, seier Hjörleifsson.

Kva ansvar har då den einskilde legen når han finn at noko er moralsk kritikkverdig?

– Ein lege må utfordre rådande kunnskap og skape debatt om grunnleggjande førestellingar om menneske og sjukdom, seier Hjörleifsson.

Det er eit paradoks at legane er så lite synlege i den offentlege helsedebatten. Det finst 15 000 legar i Noreg, folk med store intellektuelle ressurser, som sit i maktposisjonar i helsevesenet i dag. Likevel er dei nesten fråverande i helsedebatten, ser vi bort frå enkelte profilerte legar. Hjörleifssons føredrag er i så måte eit innlegg i debatten om legerolla og forholdet til forsking, som han sjølv seier avslutningsvis:

– La meg sleppe stadig nye forskingsresultat. Gi meg heller styrke og mot til å fortelje pasienten at det ikkje hjelper med ti ulike tablettar, gi meg trua på at kunnskapen min blir brukt til det beste for menneske.