Universitetet i Bergen sine hovedsatsings- områder er
marin forskning og utviklings-
forskning

Redaksjon

Flytande kjønn og forstyrra makt

Fins det noko klårt definerbart mannleg og kvinneleg som påverkar leiarskap og åtferd i organisasjonar? Eller er kjønn eit relativt omgrep, med ulikt innhald alt etter tid og samanheng? Cand. psychol. Birte Folgerø Johannessen har disputert for dr. philos-graden nettopp med ein slik "flytande" innfallsvinkel, under tittelen "Det flytende kjønnet. Om lederskap, politikk og identitet".

Bodskapen i avhandlinga er i første rekke retta mot forskarane. Ho er oppteken av at ein ikkje skal rekne noko som sjølvsagt når ein forskar- korkje i forståinga av kjønn eller makt .

Nøytralisering av kjønn

– Kvifor ein slik tittel. Flyt det så mykje?

– Tittelen skal skape undring slik at ein spør: Går det an å tenkje om kjønn som noko som er konstruert og ikkje berre noko som ein er?

– Er det ikkje eit paradoks at du snakkar om "flytande" kjønn samstundes som du vil ha forskarane til å sjå på korleis kjønn verkar inn på organisasjonane. Då må ein vel ha eit bilete av mannleg og kvinneleg på førehand?

– Før ein skal studere organisasjonar, må ein spørje seg: "Med kva omgrep vil eg skildre fenomena leiarskap, og kva tyding har kjønn her? Korleis er dette bygt inn i dei omgrepa eg sjølv nyttar om leiarskap og organisasjonar? Eg freistar også å seie noko om korleis ein skal undersøke dette. Gjer ein ikkje det, risikerer ein berre å ta med seg dei kulturelt legitime tydingane av kjønn inn i forskinga om leiarskap.

No er ikkje rollene lenger gjevne, det skal det forhandlast om kva det skal føre med seg å vere kvinne eller mann på kvar stad, påpeiker Folgerø Johannessen.

– Førebels er det kvinner som har vert mest opptekne av å forhandle seg fram til ei kjønnsnøytral rolle. Vi vil til dømes ikkje verte vurdert som kvinne, men som gode eller dårlege leiarar. Menn har ikkje trengt ei slik nøytralisering, fordi det mannlege har vore sett som det allmenne, seier ho, og understrekar at det sjølvsagt ikkje flyt heilt i makttilhøva mellom kjønna.

– Tilhøva mellom kjønna er i endring, men det som held fram, er ein slags maskulin dominans og maskulin logikk. Det kunne eg ikkje seie, dersom eg ikkje hadde eit klårt omgrep på kva som er mannleg og kvinneleg og som legg premissa for tydinga av kjønn.

Kvinneleg og mannleg

Kva er kvinneleg og mannleg? For Folgerø Johannessen ville det vere for snevert å definere kvinneleg som skjult underordning, eller å hevde at det typisk kvinnelege er å få det ikkje likeverdige til å sjå likeverdig ut, slik nokre forskarar har gjort. Ho vil heller dekonstruere, det vil seie å sjå på korleis det å vere mann og det og vere kvinne vert definert i det einskilde tilfellet.

– Eg freister å utvikle ei forståing av både kjønn og makt som noko flytande når det er kopla saman. Då kan ein korkje definere kjønn på ein eintydig måte, eller sjå bort frå makt.

Ho peiker på at noko kan få "kjønn" i ein spesiell samanheng, til dømes kan det som andre stader vert oppfatta som positive kvinnelege eigenskapar, verte "kvinneaktig" og negativt for ein mann i nokre miljø. Her ser ho eit samband til den mannlege homofobien, som definerer grensene for kva menn kan gjere og ikkje gjere. Då kan ein mann godt ha såkalla kvinnelege eigenskapar, men innanfor ei ramme av det mannlege, seier Folgerø Johannessen.

– Legg ikkje homofobien også band på kvinner i organisasjonen?

– Positiv kvinneleg og positiv mannleg har heteroseksualiteten som klangbotn – det er det som avgjer om ei kvinne er ei kvinne og ein mann ein mann. Kvifor er det så sjølvsagt at det er negativt å seie om ei kvinneleg leiar at ho er som eit mannfolk? Kvifor er det ikkje eit kompliment? Det må vere fordi det er eit så sterkt kulturelt påbod om å vere sitt kjønn. Det er så vanleg at vi ikkje tenkjer over det.

"Dramatisering av inkonsistens"

Folgerø Johannessen peiker på at organisasjonsforskarane ikkje lenger tør setje likskapsteikn mellom leiareigenskapar og mannlege eigenskapar, slik dei gjorde i 60-åra. No vert kjønn tvert imot nøytralisert, noko ein må unngå og som kan skape konflikt i organisasjonen. Samstundes vert mjukare, meir kvinnelege eigenskapar trekte fram som positive. Kvinnene vert "ein ubrukt ressurs", påpeiker ho.

– Eg ser dette som ein del av det eg kallar "dramatisering av inkonsistens". Det vil seie at organisasjonen freistar å leve opp til motstridande normer og krav frå omgjevnadane, og syne fram at dei klarer det. Tenk deg til dømes ein offentleg eller privat organisasjon som har sterke krav på seg til effektivisering og rasjonalisering. Dette vert kopla til krav om godt leiarskap, noko som fører til eit hardare liv for dei som jobbar der. Når det samstundes vert stilt krav til å vere meir kvinnevenleg, kan dette samsvare dårleg med kravet om effektivisering. Korleis kan ein i ein slik situasjon innføre fleksible arbeidstidsordningar, eller tilsette kvinner når dei kanskje får fleire barn og vert rusk i maskineriet? Ein kan dramatisere denne inkonsistensen; fokusere på og syne fram kvinnelege leiarar som både symboliserer effektivitet og dei kvinnelege, mjuke eigenskapane.

Ikkje grundige nok

– Du seier at også kvinneforskarar ser på organisasjonar som kjønnsnøytrale, samstundes som dei snakkar om kjønnsspesifikke, kvinnelege eigenskapar?

– Ja, og eg meiner at ein ikkje har gjort jobben grundig nok. Dersom vi seier at organisasjonane ikkje er kjønnsnøytrale, må vi forklare korleis dei er kjønnsprega. Kvinneforskarane har også vore for lite opptekne av korleis makt og dominans er bygd inn i det allmenne; i omgrepa, modellane og tenkinga kring organisasjonar.

– I avhandlinga di kan ein få inntrykk av at du kritiserer kvinneforskinga for å underbygge stereotypiar gjennom å skilje ut det spesifikt kvinnelege?

– Eg seier at det er ein ganske stor fare for det, og slik har den norske kvinneforskinga vorte stereotypisert. Men den norske kvinneforskinga er tvert imot svært lite idealiserande og typologiserande på slike kvinnelege eigenskaper. Problemet er at berre ved å skildre kvinner, vil ein stadfeste kulturen sine kodar om kvinner og om kjønn som ulikskap.

Ikkje berre individplan

Folgerø Johannessen kritiserer også sitt eige fag, psykologien. Ho meiner ein her altfor einsidig har studert kjønn som ein eigenskap ved individet:

– Det vert håplaust ikkje å ta omsyn til kulturelle tyingar av kjønn, særleg når ein ser på leiarskap og organisasjonar, der dei har ein så klår maskulin leiarsymbolikk.

Korkje psykologar eller andre forskarar har vore så opptekne av kvinnelege leiarar som populære faglitteraturen. No har Folgerø Johannessen slutta seg til dei få som har gått nærare inn og sett kritisk på desse bøkene:

– Kvinne-leiar-litteraturen "kjøpar" heile det tradisjonelle synet på leiarskap, at det er dei personlege eigenskapane som tel, anten du er kvinne eller mann. Dette er heilt i tråd med dei nykonservative strøymingane.

– Nokre hevdar at dersom ein får inn fleire kvinner i organisasjonar, så vil ein kunne endre dei innafrå. Andre hevdar at einskilde kvinner ikkje kan endre noko, fordi heile systemet er gjennomsyra av mannleg makt.

– Eg er samd i at mannleg makt gjennomsyrer organisasjonane, men ikkje i at dei ikkje kan endrast. Kanskje nettopp det at kvinner går opp i systemet, kan "forstyrre" og føre til endringar i makttilhøva mellom kvinner og menn. Kvinner i min generasjon er alt " forstyrra" - vi er ikkje så sikre på at kjønn tyder det same som før. Eg trur slike "forstyrringar" er viktige, men då må ikkje kvinner halde fram med å kreve av kvarandre at dei skal vere så "kvinnelege"!