Universitetet i Bergen sine hovedsatsings- områder er
marin forskning og utviklings-
forskning

Redaksjon

Det rette forholdet til andre menneske

– Hans Skjervheim og intersubjektiviteten som fundamentet for tenkjinga hans

Hans Skjervheim er ein omstridt tenkjar fordi han set i tvil sosialvitskapane sine rettesnorer om prediksjon og kontroll i studiet av mennesket. Når samfunnsdeltakarane vert studerte som einingar i mål/middel-relasjonar, endar dei opp som brikker i ulike maktspel og sluttar å vera personar. Han krev at menneska vert tekne på alvor istadenfor at stadig meir herredømmekunnskap vert samla opp. "Det synest vere like viktig heilt enkelt å forstå mennesket som å vere i stand til å kontrollera det", skriv han[1]. Kva dreier Skjervheim si alvorlege forståing seg om?

Skriftene hans syner fram ein mann som brukar heile livet sitt til å omgrepsfesta mennesket fagfilosofisk, moralsk og personleg. Ved ein særprega vilje til samsvar mellom kvardagsliv og teoretisk lære utvikla han ein humanisme som skilte seg kraftig frå 1950-åras målrasjonelle nyttetenkjing. Eg vil presentera nokre samanhengar i Skjervheim sitt livsverk som truleg var med på å motivera det eksistensfilosofiske standpunktet hans.

Anerkjenninga av andre

Men er det rett å hevda at Skjervheim har berre eitt filosofisk standpunkt? Han har jo vore ein mangfaldig meiningsbrytar gjennom over tredve år, og ein skulle tru han måtte justera perspektivet sitt på bakgrunn av dei stadige endringane i samfunnsdebatten?

Nei, seier dei som kjenner han, Skjervheim har ein filosofisk grunn som er stødig nok til å brukast mot alle som ikkje skjønar mennesket. Han var i strid med positivistar på 50-talet, psykologar på 60-talet, marxistar på 70-talet og universitetsadministrasjonar på 80-talet; og stridlynnet hans var motivert av uro over den farlege forenklinga av menneska som objektiveringa, instrumentaliteten og føremålsrasjonaliteten var og er. Han påpekte dei alvorlege misforståingane som slike tenkjemåtar inneheld fordi dei forklarer mennesket, og denne motviljen kunne han berre ha på bakgrunn av eit syn han meinte var rett.

Men dersom Skjervheim aldri skifta grunnsyn tyder vel det på at han hadde ei sterk tiltru til perspektivet sitt? At humanismen hans kanskje var ei overtyding og eit livssyn like mykje som ein teoretisk metode til å byggja argument med?

Etter å ha nærlese nokre sentrale skrifter og samtalt med nære vener av han vil eg halda fram at det fremste fundamentet for tenkjinga hans er intersubjektiviteten. Det filosofiske føremålet hans er å gjera ei systematisk utleggjing av det refleksive forholdet mellom menneska, det offentlege engasjementet er å polemisera mot at symmetrien mellom menneska vert redusert til ein formell storleik i samfunnsteoriane og det praktisk-politiske livet, og hans moralske imperativ er at likskapen mellom menneska faktisk må takast til følgje. For det er ikkje nok å erkjenna intersubjektiviteten, skriv han ein stad, den må anerkjennast[2].

Det primære fenomenet

Den eksistensfilosofiske posisjonen han legg fram i magisteravhandlinga Objektivismen og studiet av mennesket (1959) og i essayet "Oppleving og eksistens" (1957) syner at tenkjemåten hans er nærare dagleglivsforståinga av tilveret enn dei fleste andre teoriar om mennesket er, trass i at orda han brukar stundom kan vera framandarta. I avhandlinga sitt niande kapittel, "Det gløymde temaet: intersubjektiviteten", skriv han at "analysen av intersubjektiviteten kan ikkje byrja med å gå ut frå at det primære fenomenet er at vi opphavleg er framande for kvarandre, og at problemet dermed består i å byggja bru mellom oss. Brua, intersubjektiviteten, Mitsein, er det primære fenomenet, og å vera ein framand er ikkje mangel på bru, men ein defisient modus av å vera med andre". Intersubjektivitet er såleis ein dugleik.

Ifølge Jon Hellesnes er Skjerheim sitt originale bidrag til filosofien at han gjev forrang til den språkeleg formidla kommunikasjonsfellesskapen, og på den måten deltek i brotet med subjektfilosofien frå Descartes og frametter. Den tradisjonelle dualismen inneber at det menneskelege tilveret er fråskilt i polane kropp og tenkjing, og ei systematisk gjennomføring av denne tanken opnar for å handsama mennesket som ein ting blant andre ting i den utstrakte verda. Men dette kan ikkje vera tilfelle, hevdar Skjervheim; erfaringa av eit "Du" kan aldri løysast opp i erfaringa av eit reint "det", livet går ikkje opp i ei ting-forståing.

Mitsein

Han forkastar det dualistiske menneskesynet til fordel for ei ei skildring av tilveret som byrjar med Martin Heidegger sitt nyord in-der-Welt-Sein; vere-i-verda, og seier at måten me er i verda på er Mitsein; medvere. Eit subjekt isolert frå verda er ein abstraksjon, og det menneskelege tilveret må difor finnast før denne abstraksjonen og før alle kausale tankegangar, skriv han, for før me kan tenkja i årsak/verknad-relasjonar må me ha ei verd som gjer slike tolkingar av ymse fenomen moglege. Skjervheim er med andre ord ikkje viljug til å byggja humanismen sin på ein abstraksjon, han vil byggja stødigare.

Oftare enn han brukar ordet subjekt brukar han ordet medvit, og med hjelp frå Edmund Husserl skriv han at medvitet alltid er medvit om noko. Når me tenkjer tenkjer me alltid på noko, og når me ser ser me alltid noko. "Med andre ord, objektreferansen høyrer med til medvitet sin natur", skriv Skjervheim i "Oppleving og eksistens", "Medvitet er ikkje å oppfatta som ein serie tilstandar i ein ting kalla subjekt, det er vårt forhold til den verda me lever i. Eller meir nøyaktig og rettare, medvitet er det forholdet som gjer at vi har ei verd. Ein ser korleis det ut frå dette vert eit skinnproblem om ein spør korleis subjektet når ut til dei ytre tinga, det treng ikkje nå ut fordi det er der heile tida". Mennesket er altså eit forhold som heile tida er til dei andre menneska og omgjevnaden elles.

Er det meiningsfullt å plassera Skjervheim inn i hans eigen modell og påstå at han berre kunne tenkja den ut fordi han levde den? Er han eit døme på samsvar mellom liv og lære? Og i så fall; kva erfaringar i hans eigne livsforhold sette igang denne tenkjemåten?

Skjervheim sitt mot- og medvit

Wigdis Espeland, som kjenner Skjervheim frå mange års samliv, fortel at då han drog til Oslo kort etter krigen ville han studera sosiologi. Han var mellom anna med å laga spørjeundersøkingar blant fabrikkarbeidarar, men kom fort fram til at statistikk ikkje var ein god metode åvitskapleggjera folk sine livsvilkår etter, for arbeidarane tykte ofte spørsmåla var så dumme at dei nekta å svara, og Skjervheim sjølv var utan tru på at problema i det levde livet kunne fangast opp ved dei forklaringsmodellane som rådde i sosiologien. Så han vende seg til filosofien, der Arne Næss og hans Oslo-skule var einerådande på slutten av 40-talet.

– Hans sa alltid at det var krevjande å vera student hjå Næss fordi dei støtt fekk faglege utfordringar som dei måtte svara på, fortel Espeland.

– Å overvinna Næss i intellektuelle basketak var ikkje lett for ein bygdegut frå Vestlandet, så Hans måtte skjerpa seg mykje, mykje meir enn kva som er vanleg for studentar, ikkje minst fordi han etterkvart vart stadig meir usamd med dei leiande figurane i rørsla.

Denne perioden på byrjinga av 50-talet må ha verka som ein propell i den åndelege utviklinga hans. I føreordet til magisteravhandlinga si skriv Skjervheim at dei objektivistiske teoriane om mennesket som han kritiserer eingong var hans eigne, og at dette arbeidet er ei frigjering frå ein tenkjemåte han i si tid fann sympatisk. Difor kan tonen stundom vera noko kvass, skriv han. Skjervheim hadde alltid ei sterk tru på sitt eige vit, seier Espeland, og den motstanden han utvikla gjorde han stadig sikrare på sitt eige standpunkt. Ikkje minst gjorde dei lange studiereisene i Tyskland, der han fordjupa seg i fenomenologi og klassikarar frå filosofihistoria, mykje for å stadfesta og utvika det eksistensfilosofiske grunnsynet.

På spørsmål om kva som kom fyrst av interessa for fenomenologi og mishaget mot objektivismen, svarar medstudenten og kameraten Asbjørn Aarnes at innsikta mot positivismen hadde Skjervheim frå fyrste stund, den måtte berre byggast ut og festast i ord."Eg ser det ikkje på deira vis og eg seier det ikkje på deira vis", sa Skjervheim ein gong. "Bjelken i sitt eige auga ser ein ikkje, for det er den ein ser med", skreiv han i "Oppleving og eksistens". Problemet med det motsette synet var støtt det same: Ei systematisk forklaring på mennesket med metodar henta frå naturfaga, og ein påfølgande fare for praktisk misbruk av teoriane.

Faktumforklaringar

Han må difor ha skapt seg ein posisjon utifrå ei sakleg usemje med ein annan posisjon, objektivismen i samtida har vore med på å gjera Skjervheim til intersubjektivist. Vegen mellom desse standpunkta er lang, men kan synleggjerast med eit argument frå essayet "Faktum og fridom" (1960).

Objektivismen krev at vitskaparen må halda seg til det faktiske, elles vil tanken koma på viddene. Men kva er så eit "factum", spør Skjervheim, og svarer at det er ei perfektum passiv-form av det latinske verbet "facere", som tyder å gjera. Eit faktum er altså gjort ferdig ("fait accompli"), og når mennesket vert oppfatta som faktum kan me ikkje omgjerast. Men denne fatalismen er ikkje total, for den gjeld berre dei andre enn forskaren. Forskaren avklarer korleis mennesket er for å gjera noko med det, men gjer dermed mennesket teoretisk og faktisk framand for seg sjølv.

"Det er nå mogleg å gjera nøyaktig greie for skilnaden mellom positivismen og eksistensfilosofien", held Skjervheim fram, "Eksistensfilosofien gjer heilt eksplisitt at vi alle er både eit factum og eit faciens. Vi er både ferdig fortid og aktiv nåtid". Han seier også at når me talar om mennesket må me bruka verba i alle bøyingane, og såleis vert både forskaren og kvardagsmennesket sin situasjon i verda at me ikkje kan vera upartiske og tidlause tilskodarar, men er tidsbundne og endelege deltakarar i historia. Den einskilde har ei evne til å forstå seg sjølv som objektivisten gløymer i iveren etter å forstå korleis menneska fungerer, men Skjervheim gløymer den ikkje, han gjer situasjonsforståinga til hovudsaka.

For menneska er ikkje det me er uavhengig av teoriane me måtte ha om mennesket, dei vert 'innskrivne' i medvitet. "For eit stykke papir er det uvesentleg om vi på det skriv ned teoriar frå kjemien" seier han i "Psykologien og mennesket si sjølvfortolking" (1963), medan "teoriar om mennesket er sjølv eit konstituerande element i det mennesket er".

Sjølvforståinga

Skytset hans mot objektivismen stammar altså frå ei overtyding om at den kommunikative respekten for medmennesket ikkje må utelatast i det vitskaplege forsøket på å forstå mennesket. Skjervheim utførte sin Mitsein i ein anerkjennande modus, for å følgja hans eigen omgrepsbruk, og krevde det same av alle vitskaparane om mennesket. Intersubjektiviteten må ikkje hindrast i å utfalda seg på den rette måten.

– Mennesket har ein løyndom som filosofen og forskaren må ha distanse til, seier Asbjørn Aarnes. –- Nemleg at det forstår seg sjølv og tek stilling til seg sjølv. Det finst eit likeverd mellom spørsmålsstillaren og -svararen som blant andre legevitskapen, psykologien, pedagogikken og den praktiske politikken undergrev, sjølv om dei har det som ideal. Likeverdet kan berre oppretthaldast ved ikkje-inngriping. Skjervheim var klar på dette punktet: Mennesket sin løyndom er truga av objektivismen, men dei må ikkje få gjera innbrot!

I "Psykologien og mennesket si sjølvfortolking" siterer Skjervheim eit kjent sitat frå Kierkegaard: "Selvet er et Forhold, der forholder sig til sig selv, eller er det i Forholdet, at Forholdet forholder sig til sig selv". Denne sjølvfortolkinga er ikkje noko utvendig i forhold til kva mennesket er, den er konstituerande. "Mennesket er på ein viss måte si sjølvfortolking". Men frå naturen si side er ikkje dette forholdet fastlagt. "Vi er frie på dette punktet, vi ikkje berre kan, men må velja vårt forhold, vår holdning til tilværet". Den grunnleggande måten å gjera dette på er gjennom Mitsein, det er gjennom kommunikasjonen med andre ein kan forstå seg sjølv. Men på grunn av sjølvforståinga vert vilkåret for vellukka intersubjektivitet moralsk, for me må velga måten å omgåast medmenneska på, og det er råd å velga feil.

Livsvisdom

Er det skjønnmåling å gjera Skjervheim sjølv til eit døme på den måten ein må gå fram på for å skjøna menneska på rette måten? Er han ein eksistens- og moralfilosof som legg fram teoriar åleine, eller er han ein som attpåtil praktiserte dei? Var det kanskje slik at han var tvungen til å praktisera tankane sine før han kunne oppdaga og omgrepsfesta dei?

– Ein kan jo berre tenkja gjennom erfaringane sine, understrekar Wigdis Espeland.

– Utan å vilja fortolka heile personen, utan å vilja gjera Hans til eit produkt av miljøet sitt, vil eg hevda at oppveksten i Myrkdalen var det fundamentet han tenkte utifrå. Han vaks ikkje opp på ein stein, han kom frå ein jovial heim der både mora og faren var intellektuelle og diskuterande. Han fekk leva ut det som var viktig for han, og forventa å verta møtt med forståing og opne sinn då han reiste ut, seier Espeland.

Korkje Jon Hellesnes eller Asbjørn Aarnes legg skjul på at Skjervheim møtte mykje motstand i Oslo og seinare. Synspunkta hans var ikkje stovereine i den empiriske rørsla, og han kjente seg fagleg og menneskeleg framand for mykje av det som skjedde. Overgangen frå heimestaden må ha vore eit sjokk, men i høgste grad eit kreativt og utvidande eitt, for i møte med synspunkt han meinte måtte vera feil fekk han utvikla den humanismen han meinte var rett.

"Ein må sjølv vera filosof før ein kan byrja å fortolka andre, men som oftast vert ein filosof ved å byrja å fortolka andre. Tilsynelatande føreligg her ein sirkel", skriv Skjervheim i "Den eigne refleksjonen og fortolkinga av andre" (1964), "Det som det gjeld om, er ikkje å koma ut av denne sirkelen, for det er umogleg, men å vera i han på rette måten".

¹ Objektivismen og studiet av mennesket, 1974, s.39. Opprinneleg utgjeven på engelsk i 1959.

² "Føreord", i Deltakar og tilskodar og andre essays, 1996, s.43. Alle sitata frå essays er henta frå denne samlinga.