Universitetet i Bergen sine hovedsatsings- områder er
marin forskning og utviklings-
forskning

Redaksjon

Levande bilde av "dei andre"

Antropologisk film har fått vind i segla, etter å lenge ha vore ei nedvurdert faggrein. Også ved UiB grip sosialantropologane no til videokameraet, som reiskap for både forsking og formidling. Kva kan film fortelje oss om andre folkegrupper og kulturar?

– Film er eit ypperleg medium for formidling av antropologisk forsking. Gjennom dokumentarfilmar kan du nå eit publikum mange gongar større enn gjennom noko anna medium, seier sosialantropologen Frode Storås ved Universitetet i Bergen. Han har nyleg avslutta arbeidet med filmen "Al-Karamah – Human Dignity", som skildrar livet til ei gruppe palestinarar busette innanfor Israel sine grenser. Utgangspunktet for filmen var antropolog Moslih Kanaaneh si doktoravhandling (sjå UiB-Magasinet nr. 3/1996), og Storås og Kanaaneh har samarbeidd under heile prosessen med filmen.

– Vi ønskte å kome eit stykke bak slagorda i debatten om Israel og palestinarane, og å vise ein del ting som aldri kjem fram gjennom TV-nyheitene. Ein lågmælt film om folk sin kvardag kan vere like effektiv som ein bombastisk, politisk film, seier Storås.

Tillit viktig

Frode Storås meiner den grundige kjennskapen som Moslih Kanaaneh hadde til området og folket var heilt avgjerande for resultatet. Ikkje berre stammar Kanaaneh sitt feltarbeid frå området, men dei fleste personane i filmen er óg slektningar av han.

– Her ligg ein av styrkane til antropologisk film. Når eit filmprosjekt botnar i eit grundig feltarbeid, og antropologen har tillit hos dei menneska det handlar om, stiller du med langt betre grunnlag for å fortelje noko om liva og kulturen deira. Det blir noko heilt anna enn den "hit and run"-metoden som ofte pregar fjernsynsinnslag frå andre kulturar.

Denne tilliten inneber óg å halde kontakten med menneska i filmen etter at filminga er slutt. Palestinarane som er med i "Al-Karamah" har fått sjå filmen bit for bit utgjennom redigeringsarbeidet, med høve til å setje foten ned dersom dei tykte noko var for privat eller politisk risikabelt til å ta med.

Kamera i kvardagen

Storås og Kanaaneh nytta ikkje noko manus i arbeidet med "Al-Karamah". Dei filma lokalbefolkninga i ein landsby i dagleglivet sitt, i arbeid eller småprat over ein kopp kaffe. Langt på veg er det dermed personane i filmen som driv forteljinga fram.

– Denne arbeidsmåten har sjølvsagt ulempar. Det blir eit langt meir omfattande redigeringsarbeid i etterkant enn det ville vore om ein jobba ut frå eit manuskript. Men ved å berre følgje folk i kvardagen deira og late kamera gå, kan ein få fram ein langt større spontanitet i åtferda deira. Etter ei tid blir folk så vande med kameraet at dei nestan gløymer at det er der, seier Frode Storås.

I den grad "Al-Karamah" har nokon hovudperson, er det den unge jenta Samuyie. I filmen fortel ho om livet sitt og draumane sine, om kvinnesyn og moralreglar i det palestinske samfunnet, og om familiemedlemmer som har blitt utsette for israelske represaliar på grunn av det politiske engasjementet sitt.

Eit sentralt tema i "Al-Karamah" er det sterke æresomgrepet hos palestinarane. Samiyeh fortel i filmen om korleis israelske agentar nyttar den strenge moralkodeksen mot opposisjonelle, palestinske familiar. Ved å kompromittere unge, palestinske jenter seksuelt og filme dette på video, skaffar agentane seg eit pressmiddel som blir brukt til å nøytralisere heile familiar.

– Dette er eit emne vi neppe ville kome over om vi ikkje hadde bygd opp eit tillitsforhold til lokalbefolkninga over tid, meiner Storås.

– Men nettopp det å kunne take seg god tid i felten, og å bli kjend med dei du lagar film om, er som regel for kostbart med eit stort, konvensjonelt fjernsynsteam.

Interesse frå NRK

første omgang skal "Al-Karamah" distribuerast i antropologiske kretsar. Premieren blir ved det årlege møtet til Nordic Anthropological Film Association, og til hausten skal flmen visast ved den prestisjetunge kongressen til American Anthropological Association. NRK har óg vist interesse for filmen. Tidlegare har UiB-antropologen Tone Bringa sin film frå Bosnia blitt vist på NRK1.

Filminga av "Al-Karamah" har Storås sjølv stått for, saman med fjernsynsfotografen Rolf Larsen. I redigeringsarbeidet har han samarbeidd med Trygve Tollefsen, som driv det lokale produksjonsselskapet SOT Film AS i lag med Rolf Scott. SOT Film har saman med Bergen Museum vore produsent for "Al-Karamah".

Selskapet står dessutan bak produksjon, foto og regi for eit anna antropologisk filmprosjekt, i samarbeid med Universitetet i Bergen. Denne filmen byggjer på Edvard Hviding sitt feltarbeid frå Marovo lagune på Salomonøyane i Stillehavet (sjå eigen artikkel i dette nummeret), og skal redigerast i løpet av 1997.

Oppvurdering av film

Filmprosjektet frå Salomonøyane dannar óg grunnlaget for Trygve Tollefsen si hovudfagsoppgåve ved Institutt for medievitskap. Han meiner det er fleire grunnar til at antropologisk film no har fått ein ny og høgare status.

– Tradisjonelt er det den abstrakte og analytiske kunnskapen som har dominert i antropologien. Film har blitt nedvurdert fordi det er for konkret og gjerne for popularisert. Men nye interessefelt innan antropologien, som den sterkare fokuseringa på kroppen, gjer det naturleg å nytte seg av filmmediet i større grad. Faget har óg blitt meir orientert mot det konkrete og spesifikke enn før.

Ei anna, meir banal forklaring på den utvida bruken av film i antropologien er tilgangen på lett, relativt rimeleg videoutstyr med fjernsynskvalitet. Dels gjer dette det mulig for fleire å lage filmproduksjonar, dels blir sjølve filminga forenkla og mindre personellkrevande.

Formidling og forenkling

– Filmmediet har sjølvsagt sine grenser, vedgår Tollefsen. – Skal du koke ned ein heil kultur til ein film på femti minutt, må du nødvendigvis gjere grove forenklingar. Men samstundes kan du nå så umåteleg mange fleire enn ei fagbok eller avhandling kan gjere.

Tollefsen meiner det er noko av ein myte at ein dokumentarfilm må vere polert, kjapp og underhaldande for å fenge sjåaren. - Så lenge du har eit spennande emne å fortelje om, og fortel det på ein OK måte, vil folk vere interesserte.

Eit av spørsmåla som har vore reist kring antropologisk film, er kva slag forståing eit vestleg publikum kan ha av den kulturen dei får presentert på skjermen. Blir filmen berre vakre og/eller merkelege bilde av uforståelege handlingar, eller kan ein faktisk formidle noko av kulturen?

– Her har film sjølvsagt mange av dei same omsetjingsproblema som ein opplever når ulike språk møtest. Sjåarane tolkar jo det dei ser ut frå sin eigen kultur og sine eigne skjema. Men det er her den antropologiske forståinga og kunnskapen kan kome inn og hjelpe til med tolkninga. I tillegg har jo film ein klar fordel framfor språket, ved at du faktisk kan vise fram det du fortel om. Du kan aldri forklare alt. Men med film kan du i det minste late folk sjå sjølve.