Universitetet i Bergen sine hovedsatsings- områder er
marin forskning og utviklings-
forskning

Redaksjon

Gamalt kultursenter atterreist

Til slutt – og truleg i siste liten – vart det tradisjonsrike Munthehuset i Ytre Kroken i Luster i Sogn berga.

Lenge hadde forfallet herja Munthehuset, og det såg mørkt ut for framtida til den ein gong så staselege bygningen. Men etter at ihuga kunst- og kulturinteresserte fleire stader i landet hadde slege alarm,vart det i den siste tiårsbolken gjennomført ein vellukka bergingsaksjon, og på sjølvaste Kulturminnedagen 21. september i år, stod huset fram nyrestaurert og i bortimot full glans og prakt.

Då møtte 250 personar fram til Ope Hus-tilskipinga i Kroken.

Dagen før, hadde eit førtitals spesielt inviterte kunna sjå og gleda seg over kor fint Munthehuset er blitt: folk frå den manggreinte Muntheætta, Luster herad, ulike stiftingar, Universitetet i Bergen, Bergen Museum og andre institusjonar og einskildpersonar som har gått saman om å vøla og gjenskapa Munthehuset.

Kultursenter på 1800-talet

Dette eineståande huset, meir enn 200 år gamalt, har spela ei sentral rolle i norsk kunst- og kulturliv og nasjonsbygging i det førre hundreåret. Det var møtestad for forskarar, geografar og ikkje minst for Noregs fremste kunstmålarar i den nasjonalromantiske perioden i første halvdelen av 1800-talet. Her vanka Johannes Flintoe, Joachim Frick og her møttest Adolph Tidemand og Hans Gude for fyrste gong. Johan C. Dahl hadde Munthehuset som base for fleire turar i den storfelte naturen, m.a.til Jostedalsbreen, Skjolden og Fortun. Resultatet vart ei rad fine blyantteikningar som seinare var grunnlag for fleire av målarstykka til meisteren.

Det var også her i Ytre Kroken Dahl traff den unge Thomas Fearnley og fekk han med til Dresden. I Munthehuset og Ytre Kroken fann våre fremste kunstnarar den gongen inspirasjon i samveret med kvarandre og i møtet med eit mektig landskap.

Storgard i mellomalderen

Ytre Kroken er ein av dei norske storgardane som er kjende frå mellomalderen. Frå 1700-talet og fram til 1884 høyrde garden til Munthefamilien. Gerhard Munthe (1795-1876), offiser, historikar og kartograf, var fødd på slektsgarden i Ytre Kroken og var i mange år sjølve krumtappen i det rike kulturlivet som utvikla seg der i store delar av 1800-talet. I Christiania var han meddirektør for «Tegne- og Kunstskolen» for Nationalgalleriet og direktør for Kunstforeningen. Han slo seg ned på slektsgarden for godt i 1841. Etter at Muntheætta selde huset for 113 år sidan, har bygningen vore nytta til ymist. Til 1957 var her husmorskule; seinare har staden stått tom og aude og i forfall.

Og det var eit heller deprimerande syn som møtte journalist og forfattar Wibeke Knagenhjelm då ho i 1986 laga ein reportasje om eigedomen i Sogn og Fjordane Magasin:

«Jeg hadde lest så meget om Kroken, jeg hadde drømt om det spennende, fruktbare stedet som sto så sentralt i kulturlivet. Lenge før Munthenes tid, var det et historisk sus over stedet ... Det hadde vært sete for mektige slekter, for spennende begivenheter og er en del av vår rikshistorie.

Sommeren 1986 sto jeg foran et «spøkelseshus», dører hang og slang på rustne hengsler, noen vinduer var knust og tettet igjen med tilfeldig materiale- inne i de store rommene var det spredt landbruksmaskiner, ganske fillete møbler, sleder og husgeråd av tvilsom verdi...

Dette var det som var igjen av det blomstrende kultursentrum Kroken.»

Knagenhjelm appellerte til kulturpolitikarar og andre og tok til orde for å «restaurere Kroken til et nytt blomstrende liv og gi det den plass i fylkets og rikets kulturhistorie som det fortjener».

Kunstlaget i Luster med leiar Maalfrid Kjørlaug tok opp hansken og sette i gang med restaureringsarbeidet, med støtte frå Fortidsminneforeningen og andre. «Munthehusets Venner» vart skipa. Fortgang i saka vart det då den allsidige filosofen Arild Haaland ved Universitetet i Bergen tok eit initiativ overfor eigarane av Munthehusest, Luster kommune, private gjevarar, ulike fondsstyre og idealistar. Dette initiativet førde til ein intensjonsavtale om å skipa ei stifting, og ta til med eit konkret restaureringsarbeid for å stoppa forfallet. Haaland har med eigne hender utført mykje av tømrar- og snikkararbeidet for å få huset i stand.

Meir pengar trengst

Til no er to millionar kroner sette inn i restaureringa av huset,men det trenst framleis ein god del midlar for å få huset i fullgod stand. Pengar til arbeidet har kome frå Luster kommune, Stiftelsen Uni, Kavli almennyttige fond, Stiftelsen Sat Sapienti, Stiftelsen Sat sapienti, Stiftelsen Fritt Ord og Universitetetet i Bergen.

Grunneigaren, Nils Kroken har vederlagsfritt gjeve huset til Stiftelsen Munthehuset.

Arbeidet med restaureringa av Munthehuset er organisert gjennom ei stifting, «Stiftelsen Munthehuset i Ytre Kroken». Desse med i styret for stiftinga: leiar Siri Munthe som er representant for familien Munthe, professor Svein Indrelid frå Universitetet i Bergen. museumsdirektør Aage Engesæther frå Sogn Folkemuseum – De Heibergske Samlinger, Nils Kroken for grunneigar og kultursjef Erling Bjørnetun for Luster kommune.

Triveleg og festleg

– Her skal bygdefolk, kunstnarar og vitskapsfolk has det triveleg og festleg, sa ei oppglødd Siri Munthe, leiar for Stiftelsen Munthehuset, då huset vart synt fram 20. september.

Og professor Svein Indrelid ved Universitetet i Bergen fortel at det er nett slik huset er tenkt brukt:

– Det er særs gledeleg, det som har hendt: frå å vera eit hus i forfall har Munthehuset på kort tid utvikla seg til ei fin bestestove for Luster. For Universitetet i Bergen og Bergen Museum kan det vera aktuelt å nytta huset til representasjonsføremål, kurs, seminar og styremøte for universitetet og museet. Indrelid legg til at dei ved restaureringsarbeidet har avdekt tak-målarstykke som fagfolk meiner er av stor antikvarisk interesse.

På markeringa 20. september overrekte kontorsjef Hilde Hvidsten Bretvin 25 000 kroner og Universitetet i Bergens historie. Frå Bergen Museum bar professor Svein Indrelid og direktør Kåre Hesjedal fram to museumsstykke som deposita: Målarstykket «Fuglefjell» av bergensmålaren Tycho C. Jæger, som var ein av dei kunstnarane som vitja Munthehuset i glansdagane, og ein trefigur utskoren sosm krigar, som har vore prydnad på kiste eller skap. Den har høyrt til Muntheætta sin første representant i Noreg, Ludvig Hansen Munthe, som var biskop i Bergen 1636-49.