Verkelegheita gjennom bilete
– Ei drøfting av pressefoto,
røntgenbilete og datamodellar
 |
| Tekst: Lars Nyre |
|
Kva forhold finst mellom eit bilete og verkelegheita som vert
avbilda? Dette spørsmålet er nært knytt til
eit anna: Kva ferdigheiter krevst hjå sjåaren for
å forstå biletet? Eit vêrkart krev ei anna sjåing
enn eit CD-omslag, fordi det presenterer verkelegheita på
ein annan måte. I denne samverknaden mellom biletteknologien
og sjåaren sine ferdigheiter vert det skapt kunnskap om
verda. Forholdet er altså produktivt.
Kva er ein biletteknologi? Heilt generelt er "teknologi" eit
system av reiskapar og framgangsmåtar for å bearbeida
eit råstoff til ei ny form. Biletteknologiar bearbeider
sitt mangfaldige råstoff til visuelle presentasjonar. Nyheitsfotografi,
røntgenbilete og datamodellerte vêrkart stammar frå
tre openbert forskjellige råstoff og bearbeidingsprosessar.
Filosofen Don Ihde seier at gjennom avbildingsprosessar vert
utvalde aspekt ved verda presentert utifrå visse føremål
som biletet skal tena i samfunnet.
– Livet byr på mange synsvinklar, og kvar biletteknologi
gjer teknisk bruk av verda sin multiperspektivitet. Folk flest
veit at eit bilete ikkje er nøytralt i forhold til verkelegheita,
men er ein rekonstruksjon som krev ulike grader av kultur- eller
fagkunnskap. Somme bilete kan ikkje eingong sjåast, dei
må "lesast" fordi dei er så visuelt komplekse i forhold
til motivet sitt.
Biletteknologiane er kunnskapskanalar som overskrid skriftspråket
ved å visa fram. Pressefoto syner fram andlet og hendingar
i nyheitsbiletet, røntgenbilete skapar innsikt i kroppen
sine funksjonar og dysfunksjonar, medan datamodellar reknar ut
og presenterer oversiktlege prognosar f.eks. om omslag i vêret.
Eikvar biletform rekonstruerer verkelegheita visuelt, i ulike
former for likskap. Dei ulike biletteknologiane har nødvendigvis
ei kreativ innverking på folk si verkelegheitsforståing.
Kva er eit bilete?
– Biletet er ein truverdig appell til vår visuelle
persepsjon, seier Don Ihde.
– Det er ikkje ein kopi av verkelegheita, det er ein teknisk
rekonstruksjon som er innramma på papir, skjerm eller andre
overflater. Vanleg fotografi byggjer på likskap med motivet,
medan nokre biletformer presenterer ting me ellers ikkje kan sjå,
til dømes røntgen og mikroskopi. Istadenfor synleg
likskap må slike former baserast på ein tillært,
anerkjent og konvensjonell likskap, ei samforståing som
garanterer felles syn på verkelegheita.
Utan negative meirtydingar kallar Ihde bilete for manipulative
inngrep. Dei er metodar for visuell utforsking som forminskar
eller forstørrar, som endrar fargane og djupna, som rammar
inn og frys fast noko pågåande.
– Slik lydar kan sjåast som kurver i eit diagram,
kan biletet gjera innsida av pasienten sin tjukktarm tilgjengeleg
for legen. Bileta grip inn i verkelegheita vår og forandrar
den. Historisk har endringa vore frå passiv gjengjeving
til stadig meir aktiv konstruksjon av visuelle verkelegheitsfelt,
og det finst mykje kunnskap som ville vore vanskeleg å etablera
på andre måtar enn ved biletteknologiar.
Kunnskapen som bilete skapar i oss menneske er av minst to typar:
Den tekniske ferdigheita som trengst for å produsera bilete,
og den visuelle erfaringsbakgrunnen som trengst for å forstå
bilete. Don Ihde hevdar at jo meir aktiv biletkonstruksjonen er,
jo meir spesialkunnskap krevst det av sjåaren. Some biletformer
kan berre forståast av ekspertar; folk som kjenner kunnskapsfeltet
og produksjonsprosessen i detalj. I motsetnad kan kven som helst
forstå eit bilete av smilande menneske.
– All sjåing har kulturelle føringar, men ein
kikkert er relativt lite språkleg, og vanlege fotografi
krev berre elementær verdserfaring og litt menneskekunnskap.
Sjølv om det er uklokt å laga definitive skilje mellom
biletteknologiar, finst det minst to grupper: Dei mest perseptuelle
som baserer seg på likskap med motivet, og dei mest hermeneutiske
som baserer seg på kunnskap om motivet.
Skarpe blikk i svart/kvitt
Medisinsk røntgen er openbert ein teknologi som kviler
på kunnskap både om motivet og framstillingsmåten.
Kva grunnkunnskapar trengst for å forstå eit typisk
røntgenbilete?
Røntgenlege Markus Hordvik ved Haukeland sjukehus forklarar
at røntgenstrålar gjennomlyser objekt som er plasserte
mot ein bakgrunn av strålingsfølsom film, og gjev
på denne måten avtrykk av variasjonar i konsistensen
til objektet. Denne typen bilete gjev oss tilgang til kunnskap
me ellers måtte ha demontert, øydelagt eller drept
motivet for å leggja augene på.
– For å forstå røntgenbilete må
ei ha utvikla ein skarp persepsjon av gråtonar, for me brukar
berre negativar i arbeidet vårt. Avbildinga vert kvitare
jo meir kompakt stoffet er, til dømes absorberer bein mest
all strålinga. Vev med ulike samansetjingar viser att som
gråtonar, medan luft viser att i svart fordi filmen vert
sterkt bestråla.
På røntgenavdelingar er hovudaktiviteten å
leita etter sjukdom, skadar og misdanningar i menneskekroppen.
Legane veit kva dei skal leita etter på bakgrunn av kliniske
opplysningar. Dei lagar biletseriar av den aktuelle delen av kroppen,
og analyserer seg fram til ei diagnose.
– Det er vanskeleg å setja eksakte mål på
dei opplysningane me får frå røntgenbileta.
Legen må ha blikk for detaljar. Ein felt i lunga er `litt
for stort' til å verka friskt, eit anna parti `litt tynnare
enn forventa'. Legen kjem fram til ein diagnose utifrå kva
avvik som finst frå normaltilstanden til ein pasient av
denne typen. Alt er basert på legen si erfaring. Kroppen
krev heldigvis ikkje matematisk presisjon for å kunna lækjast,
seier Hordvik.
Kva forhold til verkelegheita har røntgenbiletet? Denne
teknologien fotograferer tvers gjennom gjenstandar, og presenterer
såleis samansetjinga og bevegelsane i eit aspekt ved verkelegheita
som er snublande nær oss, men vanlegvis er usynleg. Medisinske
røntgenbilete står i eit svært direkte forhold
til folk si verkelegheit når funksjonsfeila dei avslører
vert opererte på, og eit liv vert redda.
Bilete av kultur- og samfunnsliv
Tradisjonell fotografering registrerer lysoverflater, og på
grunn av dette indeksikalske forholdet til verkelegheita vert
det ofte sagt at "eit bilete kan ikkje lyga". Ser me difor reine
og skjære sanninga når me ser eit fotografi?
– Nei, seier Don Ihde, for fotografen sitt valg av motiv
er ei tolking, og tekniske val skapar ein komposisjon, ein fargetone
og ein tekstur som igjen skapar ulike stemningar i sjåaren.
Men pressefotoet er meir perseptuelt og mindre hermeneutisk enn
både røntgen og datamodellering.
Føremålet med konvensjonell fotografering er ikkje
på nokon måte så funksjonelt og målretta
som røntgenstråling. Røntgen krev motivet
plassert inn i utstyret, medan fotografen kan jakta på motiv
som ikkje har sagt seg einig i å bli fotografert. Biletet
av til dømes ei sportshending formidlar menneskelege situasjonar,
og er sosialt der biletet av ein sprukken menisk er klinisk.
Fotograf Helge Sunde i Bergens Tidende (BT) meiner likevel at
pressefotoet fyrst og fremst er dokumentasjon av det som skjer,
ikkje noko skapt av fotografen.
– Det gode nyheitsbiletet er umogleg å planlegga.
Det kan vera ein plutseleg menneskeleg situasjon, ein katastrofe
eller ei naturhending. Fotografen kan læra seg kvar og når
gode situasjonar kan oppstå, men må ha tolmod til
å venta. Biletet vert oftast best når ein minst ventar
det. Eg tek omkring 40 - 50 bilete på eit typisk oppdrag,
for det beste motivet er ofte ikkje råd å sjå
før etterpå.
Kva eigenskapar treng pressefotografen for å ta eit
godt nyheitsbilete?
– Fotografen treng redeligheit, svarar Helge Sunde.
– I BT manipulerer me aldri meininga i eit nyheitsbilete,
korkje ved å tilrettelegga motivet eller ved å endra
biletet digitalt. Fargar vert friska opp på desken, og biletet
vert beskjært, men dette kvalifiserer ikkje til verkelegheitsforvrenging.
Fotografen må dessutan ha evna til å gjera biletet
symbolsk for hendinga det avbildar.
Kva kunnskapar treng avislesaren for å forstå
at biletet er godt?
– Bileta som særpregar Bergens Tidende krev ein del
regional og lokal sakkunnskap. Eg trur hovudkravet til lesaren
er å ha følgt med i nyheitsbiletet ei stund. For
ein utanforståande vil eit foto av politimeister i Bergen,
Rolf B. Wegner, vera bilete av kven som helst slags politimeister,
og biletet vil missa symbolikken sin. Eg forventar at folk kjenner
att Wegner, og at ikkje oppfattar dette som ei tilfeldig patrulje,
men som fyrste dag på jobb etter bråket rundt rådmannsaka.
Biletet antyder noko som står i stil med verkelegheita:
at Wegner var på godfot med byborgarane denne dagen.
Pressefotoet er såleis ein politisk og kulturelt relevant
dokumentasjon frå verkelegheita. Fotografen må saman
med journalisten ha tilstrekkeleg samfunnskompetanse til å
velga ut ein "representativ" dagsorden frå den komplekse
verkelegheita. Denne biletteknologien har ein kommenterande funksjon
i samfunnet.
Toppen av informasjonsfjellet
Datamodellering er i likskap med røntgen ein biletteknologi
der sjåaren treng kunnskap både om motivet og framstillingsprosessen,
men i motsetnad til røntgen og pressefoto er ikkje forholdet
til verkelegheita indeksikalsk. Biletet er ein digital illustrasjon
som kviler på ei stor mengd av faktisk informasjon, ikkje
på ein direkte relasjon.
Meteorologar lagar modellar av vêrforhold med kolossale
dimensjonar. Det finst topografiske likskapstrekk med verkelegheita
i mange bilete, medan den faglege informasjonen består av
vasstemperaturar, vindstyrkar, trykk- og temperaturskifte i avgrensa
område av atmosfæren. Vêrforholda er i kontinuerleg
og kompleks endring, og modellane er tilrettelagte så desse
endringsprosessane kan presenterast.
– Våre bilete er enten animasjon eller biletseriar
som vert skrivne ut, seier Paul Skeie, som er stipendiat ved Geofysisk
institutt, UiB.
– Biletmaterialet vert produsert på "talknusarar"
blant anna i Trondheim, og presentert på våre lokale
maskiner. Me arbeider med vêrsimuleringar for ein tidsperiode
ein stad på kloden, slik Dagsrevyen i forenkla form gjer
med sine satelittbilete over Noreg. Eg arbeider ikkje med vêrprognosar,
men simulerer ulike vêrfenomen på bakgrunn av data
frå eit globalt nettverk for vêrobservasjon.
Slik informasjonsbehandling og biletskaping er altså basert
på verkelegheita, men spelar med den for å skapa meir
kunnskap. Skeie viser fram ein simulasjon av vêrforhold
ved Spitsbergen basert på data frå januar 1997. Avhengig
av kva informasjon som er programmert inn, kan han presentera
vindretningar og vindstyrke, temperaturforhold i luft og vatn,
fordeling av trykk og fuktigheit, pluss dei geografiske forholda
i området.
– Eg kan fjerna all topografi på Svalbard, og identifisera
kva effekt fjella har på atmosfæren i dette området.
Eg kan presentera kva som helst slags kombinasjon av meteorologiske
fakta om dette området. Føremålet er å
kunna generalisera, å demonstrera samanhengar og naturlover
i vêrforholda, seier Paul Skeie.
Slike bilete er fulle av meteorologisk koda informasjon. Berre
den fagutdanna kan sjå prosessane som er avmerka til dømes
ved forholdet mellom vindstyrke og luftfuktigheit, og kan køyra
modellen i hovudet sitt. Me andre ser nok det same som meteorologen,
men forstår langt mindre av informasjonen.
Bilete tolkar verkelegheita
På eksperimentstadiet i utviklinga av ein teknologi finst
det gjerne ulike framgangsmåtar. Vanlegvis vert visse prosedyrar
dominerande, og vert mekaniserte i teknisk utstyr med ulike grader
av automatisering. Mange er uvitande om korleis eit fotoapparat
faktisk fungerer, men kan likevel bruka det utan vanskar.
Kva betyr dei handverksmessige prosedyrane for biletet sitt forhold
til verkelegheita? Roger Strand, som er stipendiat ved Senter
for vitskapsteori, understrekar at utstyret operasjonaliserer
verkelegheita. Forskjellige typar film er kjenslevare for ulike
lysspekter, og røntgenteknologien viser fram motivet annleis
enn eit mikroskop. I visse forstandar fortolkar alle visualiseringsteknikkar
verkelegheita.
– Tolkinga byrjar allereie ved valet av prosedyrar og fokus
blant alle dei tekniske og strategiske moglegheitene som finst,
for gjennom desse vala oppstår vår tilgang til motivet.
Denne fundamentale prosedyren kan kallast stabilisering. Kor avvgjerande
denne prosessen er kjem tydlegare til syne når det ikkje
er nokon enkel korrespondanse mellom motivet og biletet. Folk
kan vurdera vanlege fotografi mot verkelegheita, men kan ikkje
vurdera eit røntgenbilete av kneet mot skjelettdelene inni
kneet. Dei biletformene som stabiliserer usynlege motiv har eit
fastare grep om sjåaren si forståing, og krev difor
meir kunnskap for ikkje å verta misforståtte.
Men kva med sanninga? Er det uråd for eit bilete å
visa verda slik den faktisk er? Er verkelegheita relativ til teknologien
som syner den fram?
– Nei, seier Roger Strand.
– Mitt poeng er at me ikkje må gløyma dei konstruksjonane
som er involverte i framstillinga av det me kallar verkeleg. Av
og til er forholdet enkelt. Enten kjem bussen til rett tid eller
ikkje. Men uansett vil presentasjonen føregå ifølge
visse strategiar og prosedyrar. Til dømes har ikkje begrepet
"kroppshøgd" noko presist innhald før det er operasjonalisert,
dersom folk skulle stå "slik dei pleier" istadenfor "med
rett rygg" ville dei fleste vore fleire centimeter lågare.
– Folk treng ei kjensle av at vårt bilete av verda
er sannferdig, ellers vert både forsking og daglegliv til
anarki, seier Strand.
– Men sannferdigheit er somme tider noko enkelt, andre gonger
noko svært innfløkt. Jo mindre medvit folk har om
dei tekniske prosedyrane, jo lettare vil dei falla for manipulasjonar
med verkelegheita.
|
