Hjem

Aktuelt

Europas grenser

Forskar på eit Europa i endring

Grensene i Europa endrar seg, både mentalt og geografisk. Men kor går grensene? Kvar ligg Europas hjarte?

Europa er i stadig endring. Forskargruppa Europas Grenser gir både historisk og notidig innsikt i det endrande biletet av europeisk identitet.
Europa er i stadig endring. Forskargruppa Europas Grenser gir både historisk og notidig innsikt i det endrande biletet av europeisk identitet.

Sissel Lægreid, du skal ha sagt de er besette av grenser. Kvifor er de det?

Sissel Lægreid (SL): Det kan eg ikkje hugsa eg har sagt. Men at omgrepet grenser er ein viktig del av det me forskar på er jo rett. Det viktigaste er spørsmål som: Kva er Europa? Kvar går grensene, og kvar har dei gått? Kven er innanfor og kven er utanfor? Og som humanistiske forskarar er me på jakt etter førestillingar om Europa og europearen i litteratur, teater og kunst.

Torgeir Skorgen (TS): Noreg er eit godt døme på at grenser kan vera så mangt. I nord grensar vi både til Russland og Finland. Ein har dei statlege grensene, men i Finnmark har ein alltid hatt samhandel på tvers av grensene, Pomorhandelen. Grenser er ikkje berre skal, dei er også membranar. Ting flyt gjennom. Grenser er fleksible.

 

Og det gjeld ikkje berre Finnmark, men Europa også?

TS: Ja. Når vi snakkar om grensene i Europa er ikkje det noko som berre kan definerast fysisk og geografisk. Ser ein til dømes ein film av Fellini vil ein gjerne tenka at det er ein typisk euro- peisk film. Så grenser er også mentale. Som kontinent har jo Europa ei ganske tydeleg grense i vest – havet. Men i aust vert det meir komplisert. Er Russland ein del av Europa? Er Tyrkia med? Her ser vi at det er store rom for forhandlingar og diskusjon.

 

Finst det eit erke-Europa?

SL: Mange snakkar om «Europas hjarte», men kvar ligg no eigentleg det? Mange vil kanskje seia at det er i Tyskland ein stad. Austerrike? Ungarn kanskje? Det har alltid endra seg.

TS: I samband med nedskytinga av det malaysiske passasjerflyet uttalte utanriksminister Børge Brende at vi ikkje kan tolerera at Russland tillèt lovlause tilstandar midt i hjartet av Europa. Det vil jo seie at det er midt i Ukraina i dette tilfellet. Han flytta våre mentale grenser med utsegna si.

Helge Vidar Holm (HVH): Me har alltid arbeidd med aktuelle problemstil- lingar i denne gruppa. Lenge dreidde det seg om Tyrkia sitt forhold til EU, så kom striden om Ukraina og EU-tilknyting.

SL: Og finanskrisa i Europa har også aktualisert grenseproblematikk. Kven var utanfor og innanfor då, kven var motoren i Europa?

HVH: Og det har alltid med ein mental geografi å gjera.

 

Er det mange som forskar innan dykkar felt?

SL: Det er det, og for oss er det viktig med eit breiast mogleg tverrfagleg og internasjonalt samarbeid. Faktisk søkjer me no EU om midlar innanfor Horisont 2020 til eit prosjekt om kulturelle minoritetar i Europa. Det er eit samarbeid med Universitetet og Kunstuniversitetet i Bukarest, samt Humboldt-universitetet og Zentrum für Antisemitismusforschung i Berlin.

 

Kva rolle spelar religion i den mentale geografien de snakkar om?

HVH: Eg høyrte på radioen i dag at det mest vanlege gutenamnet i Oslo no er Mohammed. Per og Pål er utklassa i hovudstaden. Det viser kvar vi er, på mange måtar, og det er noko me må for- holda oss til. Dette er Europa i dag. No er ikkje berre jødar og romfolk «the interior other» i Europa, men også muslimane. Og som forskarar prøver vi å diskutera korleis dette kjem til uttrykk gjennom kunst og språk.

 

Korleis vart førestellinga om Europa til?

SL: Europa var i mange hundre år det same som kristendommen. Dei vart nytta som synonyme omgrep. Men omgrepet Europa har endra seg og det er altså det vi fokuserer på.

SL: Det er to typar grenser vi stu- derer, og som kan brukast til å forstå dette. Det eine er det vi kallar «utanfor/innanfor-grenser». Når vi tenkjer oss erke-europearen, kven er det då vi tenkjer på som ikkje-europearen? I vår tid må vi seia at det er muslimane som har blitt presentert som dette, som ein trussel mot Europa. Særleg i media, og særleg etter 11. september.

TS: Slik var det for hundrevis av år sidan også. På 1400-talet kjende Europa seg truga av Det ottomanske riket. Paven sa at europearane måtte samla seg og med Guds hjelp driva tyrkaren ut. I mange hundre år er det dei kristne som er innanfor, og dei ikkje-kristne som står utanfor. Dette legg grunnlaget for den mentale geografien. Det andre er kven som har vore rekna som å vera verdige til å verta rekna som europeiske. I vårt samfunn har dei som har hatt eit noma- disk levesett ofte vore utanfor. Tenkjer vi på samar som europearar, til dømes?

 

Ligg det mykje makt i å kunne definera kven som er utanfor og innanfor, verdige og uverdige?

SL: Det er det hegemoniske perspektivet som er viktig her. Det er nokon som dominerer og nokon som blir dominerte.

HVH: Særleg for meg som har jobba med fransk har dette vore heilt sentralt. For franskmenn er det det franske som er universelt. Det universelle mennesket er fransk og dei universelle verdiane er franske, republikanske og så vidare. Det vert brukt som eit argument i mange ulike samanhengar.

Tillèt dei som har definisjonsmakta folk å vera annleis?

HVH: Slørproblematikken er eit døme på at det ikkje alltid er tilfelle. Forbodetmot slør i Europa kom først i Frankrike. Det har forplanta seg til andre land, men Frankrike har eit heilt anna forhold til menneske frå dei tidlegare koloniane enn for eksempel Storbritannia.

SL: Det har gjerne vore dei sentral-europeiske landa som har vore tonegivande for det europeiske. Italia, Frankrike, Nederland og Tyskland i litt ulike periodar.

 

Estetikk er viktig for dykk. Er det grenser i kunsten?

SL: Også her spelar hegemoniet ei rolle. Kva kulturuttrykk tenkjer vi på som europeiske? Det handlar ikkje berre om dei vert til i Europa eller ikkje, men om dei svarar til ein viss europeisk danningsnorm eller – kultur.

TS: Ja, Fellini sine filmar ser vi på som europeiske. Men filmen Børning, med desse austlendingane som køyrer rundt i Amcar, vil ein ikkje tenkja på som typisk europeisk, fordi han står fram som amerikansk i sjangeren. Eg har for så vidt ikkje sett den filmen.

 

Nokon grupper, som romfolk og jødar, har tradisjonar for å flytta seg på tvers av grenser. Korleis passar dei inn i Europa og definisjonane?

HVH: Jødane har alltid hatt ei særstiling i Europa. Slik har det vore historisk, men i dag er det primært muslimane som spelar rollen jødane brukte å ha.

 

Men kvifor har jødane vore i ei særstilling?

TS: Europa har vore oppfatta som kristent, sjølv om det fanst eldre kristne kulturar i Midtausten og i Afrika. Men då er vi innanfor den mentale geografien att. Europa vert tenkt på som kristen- dommens kontinent på 1400-talet. Og då vert jødane oppfatta som ein særleg trussel, fordi dei er konkurrentar til statusen Paktens Folk. Kristendommen vert ståande i ei tvitydig rolle som et-terkomaren til jødedommen historisk sett, samstundes som ein er konkurrent om å vera det utvalde folk.

 

Men grenser er jo fleksible, er det framleis slik at jødane er konkurrentar til det europeiske kristne?

SL: Nei, det har skjedd ei forskyving i meir moderne tid. Mange vil trekkja fram jødane som eit døme på typisk sentraleuropeisk kultur i dag. Det kan vera musikken til Gustav Mahler, det kan vera psykoanalysen til Sigmund Freud, for ikkje å snakka om at Marx var jøde. Det er ein del av Europas historie at det var her Holocaust fann stad. Etter det har det oppstått ei ny forteljing om at Europa er samla i ei felles forplikting om at noko slikt aldri skal skje igjen.

HVH: Og det er aktuelt att. Akkurat no ser vi ei heilt klar bølgje av antisemit- tisme i Europa, ikkje minst i Frankrike, med klare talsmenn for antisemittis- me både mellom kunstnarar og intel- lektuelle. Mange refererer til Israel/Palestina-konflikten, men det er også gammal antisemittisme heilt tilbake til Dreyfus-saka. Det var tabu etter andre verdskrig, men har no dukka opp att gjennom skjending av synagogar og liknande. Det at dette aldri skulle skje att, er ikkje heilt rett. Til dømes er det sterke antisemittiske grupperingar innan Front National.

 

Skapar grenser tryggleik, eller kan det også skapa kaos og utryggleik?

SL: For dei som definerer seg som innanfor skapar det ein tryggleik, for dei vil ha ei grense mot dei andre. Dei som har definisjonsmakta ser på grenser som tryggleik.

HVH: Grenser kan skapa kulturutveksling, men det kan også hemma kontakt og vera noko som skapar konflikt. Konfliktar i det 20. århundre har hatt grensetenking, både mentalt og fysisk som årsak.

SL: Avgrensing er heilt grunnleggjande for å skapa identitet. Det er eit naturleg menneskeleg behov. Det er heilt naudsynt å ha grenser, elles vert det kaos. Men konsekvensen er at nokon vil sitja med definisjonsmakta og avgjera kven som er inkludert eller ekskludert. Det er altså det vi i gruppa Europas Grenser tematiserer utifrå våre forskingsfelt innan humaniora.

TS: Det er også nasjonalstaten sitt dilemma. Alle statar må føra kontroll med sine nasjonale grenser. Når ein skal byggja ein nasjonal einskapskultur, som dei fleste nasjonar har gjort og gjer, dukkar det opp problem i eit fleirkulturelt samfunn. Dei som ikkje har definisjonsmakt, må haldast nede eller assimilerast. Utfordringa for Eu- ropa i dag blir å gjenoppfinna seg sjølv. Europabildet må bli meir fleksibelt og inkluderande. Her kan humanvitskapane bidra til konstruktiv refleksjon.