Hjem
Kommunikasjonsavdelingen
Sak frå Hubro 1 -2011

Forskar på teknologihistoria

Gunnar Ellingsen forskar på oseanografihistoria, der teknologi og vitskap er tett vevd saman. I dag kjem nye instrument som kan hente meir data enn nokon sinne.

Hovedinnhold

Sidan slutten av 1800-talet har naturvitskapen endra seg i tråd med den teknologiske utviklinga. Det gjer at nokre vitskapsteoretikarar argumenterer for at vitskapleg kunnskap har endra sin eigenart i det tjuande hundreåret.

Når ein for hundre år sidan som oseanograf skulle måle salt, temperatur og straumforhold i havet, måtte ein ut i båt. Instrumenta var mekaniske, hengt ut frå skipssida. Å få fatt i målingar var dyrt og tidkrevjande, som det til dels er framleis, om forskaren skal ut på tokt. Men i dag er mykje automatisert. Ute i verdshava driv det kring tre tusen målebøyer med straumane, som sender informasjon om salt, temperatur og straumforhold til den globale havforskinga over satellitt. Og meir automatisering skal det bli. Tidleg i 2010 fekk Geofysisk institutt og prosjektleiar Peter Mosby Haugan 18 millionar kroner til utvikling av glidarar, ein fjernstyrt undervassfarkost, ein blanding av ein ubåt og eit fly. Denne skal ikkje drive passivt med straumen, men kan fjernstyrast. Den kan dykke og ta prøvar akkurat der forskaren vil den skal, og sender så informasjonen frå seg når den kjem til overflata.

– Med den kan forskaren sitte på land og sleppe å bli sjøsjuk, seier havforskaren Haugan. 

Bøyeprosjektet

Fram til 1960-talet hadde oseanografane i Noreg utvikla sine eigne instrument. Men på byrjinga av sekstitalet sette Håkon Mosby i gang Bøyeprosjektet. Ifølge Gunnar Ellingsen, stipendiat i vitskapshistorie ved UiB, er dette truleg den første gongen oseanografane ikkje laga straummålarane sine sjølv.

Håkon Mosby, som var professor i oseanografi og instituttleiar ved Geofysisk institutt, var også leiar for den vitskaplege komiteen for oseanografi i NATO. Prosjektet vart kalla Bøyeprosjektet fordi dei nye målarane vart sett på havbotnen markert med ei bøye, i staden for å bli operert frå skipssida. Den nye målaren vart utvikla av Ivar Aanderaa på CMI. Målaren var driven på batterikraft, utstyrt med rotorar og registrerte temperatur og fart kvar halve time. Informasjonen vart lagra på magnetband.

Målaren, den vart ein verdssuksess.

– Då fem nye strømmålarar vart sett ned i Weddellhavet i Antarktis i 1968, var det ikkje mogleg å finne dei att året etter. Området der dei var sett ut, var dekka av is. Slik var det også året etter. Ikkje før i 1973 skulle den amerikanske isbrytaren ned att, og ein frå Geofysisk vart invitert med. Då fann dei att to målarar, seier Gunnar Ellingsen til Hubro.

Målarane viste oppsiktsvekkande resultat. Her hadde ein målingar kvar halve time i femten månader. Ikkje berre var dei intakte og kunne levere data etter fem år i djuphavet, men ein fekk også vist at det gjekk ein kald straum i djupet, slik Mosby hadde venta.

– Måleserien frå det nye instrumentet var første gong ein fekk observert den sterke straumen i djupet. Det var ein sterk stabil straum som blir produsert ved dei flytande isbremmane. Denne observasjonen var ein milepæl og ei fjør i hatten for straummålaren, seier Peter Haugan.

Les også: Stjal Hansen frå Nansen

Aristoteles

Nettopp med utgangspunkt i oseanografihistoria ved UiB, forskar Gunnar Ellingsen, på forholdet mellom teknologi og vitskap. Og når ein humanist nærmar seg teknologi går ein filosofisk til verks.

Skiljet mellom teknologi og vitskap har hatt eit utgangspunkt i Aristoteles. Aristoteles skilte nemleg mellom kunnskap med nytteverdi og kunnskap for kunnskapens eiga skuld. Dette skiljet har blitt ført vidare som eit skilje mellom teknologi og vitskap, der teknologi er tillagt ein nytteverdi, og vitskap er ei søken etter ei sanning, vitskap for vitskapens skuld.

– I dag kan ikke dette skillet anvendes med uten videre, blant annet fordi vi har en stor gruppe av såkalte anvendte vitenskaper der kunnskap søkes ut fra konkrete nyttebehov. Vitenskapelig kunnskap kan altså i høy grad være nyttig, skriv Ellingsen i en e-post til Hubro.

I den vitskapsteoretiske diskusjonen kring teknologi og vitskap, trekk ein også fram at vitskap og teknologi har ulike mål. Vitskapen produserer kunnskap gjennom publikasjonar, medan teknologi produserer gjenstandar. Medan vitskapen søker sanning, er teknologien sitt mål at gjenstandane fungerer som dei skal.

– Teknologi og vitenskap kan altså sies å ha hvert sitt mål, for teknologisk kunnskap trenger ikke å være sann, bare den virker. Blander en sammen vitenskap og teknologi, blander en også sammen disse to forskjellige målene, skriv Ellingsen.

CERN

Men også den naturvitskaplege praksisen som er vakse fram gjennom det tjuande hundreåret gjer det vanskeleg å skilje mellom teknologi og vitskap. Eit vanleg døme på samanvevinga av vitskap og teknologi er den kunnskapsproduksjonen som går føre seg ved CERN.

– Denne kunnskapsproduksjonen er i så stor grad teknologiavhengig at selve de vitenskapelige problemstillingene og målene i dette kjempeeksperimentet ikke klart kan skilles fra de som er teknologiske, og vitenskaperes roller blir blandet sammen med ingeniørers, skriv Ellingsen.

Noko av bakteppet for det nye forholdet mellom teknologi og vitskap er det at vitskapen bevegde seg vekk frå det som var observerbart eller som kunne erfarast med menneskelege sansar. Når ein vart oppteken av tilstandar og fenomen som ikkje kan erfarast direkte, gjorde vitskapen seg avhengig av spesialkonstruerte instrument. Dette tok til med ein eksperimentell vitskapleg praksis frå 1600-talet, men som på slutten av 1800-talet sett sterkt preg på mange naturvitskaplege felt, som elektromagnetisme og kjernefysikk.

Også i oseanografi er forskarane avhengig av spesialkonstruerte instrument til datainnsamling i djuphavet. I sitt doktorgradsprosjekt funderer Ellingsen over rollene til vitskapsmenna i oseanografi på tidleg 1900-tal. Kjende oseanografar som Nansen, Sverdrup og Mosby utvikla sine eigne instrument. Den svenske vitskapsmannen V.W. Ekman har ein tydeleg dobbeltrolle, som teoretikar og som instrumentkonstruktør. Straummålaren han konstruerte vart til dømes den rådande standarden i seksti år.

– I CERN-eksperimentet er det nettopp et behov for mange ulike spesifikke kompetanser, både vitenskaplige og teknologiske, fordelt på mange personer. Ekman hadde samlet all kompetansen i en person. Så kan en spørre seg om oseanografihistorien hadde sett annerledes ut hvis Ekman hadde søkt hjelp hos en ingeniør til å utvikle instrumentet sitt, skriv Ellingsen.

Ein havforskar er ikkje ein landkrabbe

Sjølv om dagens nye teknologi som dei fjernstyrte glidarane, kan ta seg av ein del av datainnsamlinga til havs, kan likevel ikkje teknologien sette forskaren på land.

– Teknologien gjer at me kan observere ting ein ikkje har hatt mulighet til før med forskingsfartøy. Med den nye teknologien kan ein dekke havområde på ein måtte ha hatt uendeleg mange båtar for å dekke. Me kan gjere uendeleg mykje meir med ny teknologi, seier Haugan.

Framleis vil det vere obligatorisk for studentar i oseanografi å dra på tokt. Sjølv ein oseanograf på kontor må vite ein del om korleis det å vere til sjøs, utfordringane ved å ta prøvar. Mange eksperiment kan heller ikkje gjerast frå land, forskarane treng framleis vassprøvar som vanskeleg lar seg sende over satellitt. 

– Ein del ting heng saman, som korleis CO2-nivå i vatnet påverkar biologisk liv, då må ein også ha biologiske prøvar. Nokre driv med geologisk oseanografi, der ein må ut og hente verkelege prøvar, seier Haugan.

 

Saka er henta frå Hubro nr 1/11 - Les det som PDF her.