Hjem
Senter for vitenskapsteori

Æresdoktor professor Jon Hellesnes:KONTRA DETERMINISMEN Ein kritikk som hentar støtte frå transcendentalpragmatikk (Karl-Otto Apel) og analytisk handlingsteori (Georg Henrik von Wright)

Mottakelse for æresdoktor professor Jon Hellesnes. Institutt for filosofi og førstesemesterstudier og Senter for vitenskapsteori ønsker i forbindelse med UiBs æresdoktorpromosjon i Håkonshallen den 31. august å invitere til gjesteforelesning ved æresdoktor professor Jon Hellesnes med påfølgende mottakelse. 

Sted: Rom 209, Sydnesplassen 12/13
Tid: kl. 17.15 - 19.00
Dato: 30. august 2012

Tittel på forelesning: KONTRA DETERMINISMEN Ein kritikk som hentar støtte frå transcendentalpragmatikk (Karl-Otto Apel) og analytisk handlingsteori (Georg Henrik von Wright)

Kommentarer: Forelesningen vil bli kommentert av professor emeritus Gunnar Skirbekk og Professor Ragnar Fjelland, begge fra Senter for vitenskapsteori. Alle hjertelig velkomne!

Fjelland, begge fra Senter for vitenskapsteori.

Dette om Jon Hellesnes:

Jon Hellesnes (født 1939) er professor emeritus ved Universitetet i Tromsø. Han er en av landets fremste filosofer, nasjonalt og internasjonalt, essayist og samfunnsdebattant. Han står i fremste rekke som fag- og forskningsformidler. Hellesnes har hatt en sterk faglig tilknytning til Universitetet i Bergen (UiB) gjennom hele sitt virke.

Som filosofistudent og vitenskapelig assistent ved UiB på 1960-tallet kom Jon Hellesnes inn i et fagmiljø med internasjonale kontakter til både engelsk, tysk- og franskspråklig filosofi. Han tok tidlig et selvstendig grep der han kombinerte analytisk og kontinental filosofi. Hellesnes argumenterte overbevisende for at selvinnsikt blir formidlet ved den andres blikk og dermed at intersubjektivitet i praksis og språkhandlinger er et grunnleggende fenomen.

Jon Hellesnes er i tillegg til å være en fremragende filosof, en av våre fremste essayister og samfunnsdebattanter. Men også debattanten Hellesnes er først og fremst filosof. Dermed bidrar han til å gi filosofien plass i vårt daglige intellektuelle liv.

Jon Hellesnes om problemstillinga:

Oppgåva eg stiller meg i foredraget, er å levere ein filosofisk kritikk av såkalla universell kausal determinisme. Det vil seie doktrinen om at vi menneske er utan fri vilje. Den har vore kjend i filosofien frå og med antikken. I tidleg nytid, liksom i seinare periodar, har den hatt ivrige talsmenn. No på 2000-talet er determinismen igjen blitt eit heitt emne i den internasjonale akademiske kulturen. Den er atterreist gjennom den såkalla nevrofilosofien i USA. Litt forenkla kan vi seie at det har skjedd gjennom to steg. Det første steget inneber å føre fram ein ikkje-kontroversiell og allment akseptert vitskapleg tese, nemleg denne: “Den menneskelege hjernen, som er eit nødvendig vilkår for all mental aktivitet, er eit biologisk utvikla organ, og den er, liksom alle organ, blitt til gjennom naturleg seleksjon." Det andre steget blir tatt i og med den høgst kontroversielle påstanden at hjernane våre er identiske med “our minds”, og at fenomenet “brain-mind” berre er eit stykke materie, underlagt dei lover som gjeld for den materielle naturen. Den subjektive erfaringa av å stå fritt til å utføre ei av fleire alternative handlingar ut frå rasjonell overlegging blir følgjeleg degradert til ein rein illusjon. Det er alltid umedvitne elektrokjemiske prosessar i det nevronale nettverket som styrer tankar, ord og gjerningar. Ein av representantane for denne tenkjemåten, Colin Blakemore, seier det slik:

All our actions are products of the activity of our brains. It makes no sense (in scientific terms) to try to distinguish sharply between acts that result from conscious attention and those that result from our reflexes or are caused by disease or damage to the brain (The Mind Machine, 1990:270).

Ein av konsekvensane av den nevrobiologiske versjonen av determinisme, som eg terminologisk forkortar til “nevrodeterminisme”, er at det er meiningslaust å skilje mellom menneske som er og menneske som ikkje er strafferettsleg tilreknelege, for då ingen har fri vilje og evne til autonom, ansvarleg handling, finst det ingen som eigentleg er strafferettsleg tilrekneleg. Ut frå denne radikale tenkjemåten er heile rettsvesenet basert på illusjon og før-vitskapleg overtru. Det er få som uttalar seg så rabiat. Men standpunktet følgjer av nevrodeterminismen.

   Heldigvis finst det framståande nevrovitarar (“neuroscientists”) som leverer kritikk av dei som forvandlar nevrovitskap til metafysisk determinisme. Den mest effektive av desse er Raymond Tallis (2011). Men med nevrovitskap kjem ein berre eit stykke på veg. Determinisme er nemleg ikkje eit forskingsresultat innanfor empirisk vitskap, endå om visse ideologar prøver å framstille det slik. Determinisme er derimot ein filosofisk doktrine. Følgjeleg må også kritikken av den vere filosofisk. Så langt har eg alt brukt fleire termar for den posisjonen eg går imot. Ein av dei er “metafysisk determinisme”. Det er eigentleg ein pleonasme, for det finst ingen variant av universell kausal determinisme som ikkje er metafysisk. Termar som “nevrofilosofi”, “fysikalisme”, “eliminativ materialisme” og “nevrodeterminisme” markerer radikalt nye vegar som fører inn i gammal metafysikk.

 

 

Alle er hjertelig velkommen til forelesning og mottakelse.